Սերգեյ Փարաջանով. պոետական կինոյի ինքնիշխան վարպետը

Ծնված 1924 թվականի հունվարի 9-ին Թբիլիսիում որպես Սարգիս Հովսեփի Փարաջանյան՝ Սերգեյ Իոսիֆի Փարաջանովը մնում է յոթերորդ արվեստի ամենահրապուրիչ և ինքնատիպ դեմքերից մեկը: Մեծանալով հայկական ընտանիքում՝ վրացական մայրաքաղաքի հայտնի հնավաճառ հոր՝ Հովսեփի, և մոր՝ Սիրանույշ Բեժանովայի խնամքի ներքո, պատանին հասակ է առել արվեստի առարկաների, հնաոճ գործվածքների ու հազվագյուտ իրերի շրջապատում: Այս բարոկկո և թանկարժեք միջավայրը ընդմիշտ կերտել է նրա տեսողական զգայունությունը: Գիտակցելով իր յուրահատուկ ինքնությունը մշակույթների խաչմերուկում՝ նա 1988 թվականին ասել է. «Բոլորը գիտեն, որ ես երեք հայրենիք ունեմ: Ես ծնվել եմ Վրաստանում, աշխատել եմ Ուկրաինայում և մեռնելու եմ Հայաստանում»:

Պահանջկոտ կրթություն և սեփական ձեռագրի որոնում

Թբիլիսիի երկաթուղային տրանսպորտի ինժեներների ինստիտուտում կարճատև ուսումից հետո Փարաջանովը վճռականորեն ընտրում է արվեստի ուղին: Նա ընդունվում է Թբիլիսիի պետական կոնսերվատորիա՝ վոկալ ուսանելու, պարի դասեր է առնում քաղաքի օպերային թատրոնին կից, ապա 1945 թվականին տեղափոխվում Մոսկվայի կոնսերվատորիա՝ երգչուհի Նինա Դորլիակի դասարան: 1946 թվականին նա թեքվում է դեպի ռեժիսուրա Կինեմատոգրաֆիայի համամիութենական պետական ինստիտուտում (ՎԳԻԿ), որտեղ կրթություն է ստանում ուկրաինացի վարպետներ Իգոր Սավչենկոյի, ապա Ալեքսանդր Դովժենկոյի մոտ:

1951 թվականին ավարտելով ուսումը Էմիլիան Բուկովի մոլդովական հեքիաթի հիման վրա նկարահանված «Անդրիեշ» կարճամետրաժ ֆիլմով՝ նա հաստատվում է Կիևում՝ Դովժենկոյի անվան կինոստուդիայում: Նրա անձնական կյանքն այդ շրջանում նշանավորվում է առաջին կնոջ՝ Նիգյար Քերիմովայի ողբերգական կորստով, ում սպանել էին սեփական հարազատները՝ ուղղափառ քրիստոնեություն ընդունելու պատճառով: 1956 թվականին նա ամուսնանում է Սվետլանա Շչերբատյուկի հետ, ումից 1958 թվականին ծնվում է որդին՝ Սուրենը: Կիևյան առաջին տարիներին Փարաջանովը ստեղծում է վավերագրական («Դումկա», «Նատալյա Ուժվիյ», «Ոսկե ձեռքեր») և լիամետրաժ («Առաջին տղան», «Ուկրաինական ռապսոդիա», «Ծաղիկ քարի վրա») ֆիլմեր, որոնք դեռևս կաշկանդված էին սոցիալիստական ռեալիզմի կանոններով. մի շրջան, որը նա հետագայում մերժելու էր՝ իր ստեղծագործական անկախությունը կերտելու համար:

Ոճական բեկում և հայկական գլուխգործոցի ծնունդը

1964 թվականը դառնում է վճռորոշ շրջադարձ «Մոռացված նախնիների ստվերները» («Կրակե ձիեր») ֆիլմով՝ ոգեշնչված Միխայիլ Կոցյուբինսկու գրական երկով: Կարպատներում հուցուլյան բարբառով և առանց ռուսերեն կրկնօրինակման նկարահանված ֆիլմը հեղաշրջում է կինոյի լեզուն իր քնարականությամբ, պլաստիկ որոնումներով և տեսողական հզորությամբ: Ստեղծագործությունն արժանանում է միջազգային հաղթարշավի և բազմաթիվ մրցանակների, մասնավորապես Հռոմի և Մար դել Պլատայի փառատոններում՝ աշխարհին բացահայտելով տեսլական ունեցող մի արարչի:

Սակայն հենց Հայաստան տեղափոխվելով է Փարաջանովն իրագործում իր գերագույն գեղագիտական հեղափոխությունը: 1966 թվականին նա նկարահանում է «Հակոբ Հովնաթանյան» վավերագրական ֆիլմը հռչակավոր գեղանկարչի մասին, ապա «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում ձեռնամուխ լինում բանաստեղծ ու աշուղ Սայաթ-Նովայի կյանքի էկրանավորմանը: Թողարկված «Սայաթ-Նովա. Նռան գույնը» (1968) խորագրով՝ ֆիլմը մերժում է ցանկացած դասական գծային պատում՝ հօգուտ ծիսական, վեհաշուք գեղեցկությամբ օժտված կենդանի պատկերների: Փարաջանովն այնտեղ ներդաշնակում է ավանդական մանրանկարչությունից և հայկական լեգենդներից ոգեշնչված տեսողական այլաբանությունների մի ամբողջ շարք: Շփոթված նրա ձևական համարձակությունից և պաշտոնական դոգմաների մերժումից՝ իշխանությունները պարտադրում են զգալի կրճատումներ և վերամոնտաժումը վստահում կինոռեժիսոր Սերգեյ Յուտկևիչին: Չնայած գրաքննությանը՝ ֆիլմն անմիջապես ճանաչվում է աշխարհի արվեստագետների կողմից որպես պոետական կինոյի անգերազանցելի գագաթնակետ:

Խորհրդային բռնաճնշումների փորձությունները

Փարաջանովի ազատատենչ ոգին և ուկրաինական մտավորականության հալածանքների դեմ նրա համարձակ դիրքորոշումներն արագորեն հարուցում են ՊԱԿ-ի թշնամանքը: 1973 թվականի դեկտեմբերին, երբ նա ուղևորվում էր Կիև, կինոռեժիսորը ձերբակալվում է: Շինծու դատավարության ընթացքում մեղադրվելով համասեռամոլության և սեռական ոտնձգության մեջ՝ նա 1974 թվականի ապրիլին դատապարտվում է հինգ տարվա ազատազրկման խիստ ռեժիմի աշխատանքային գաղութում:

Բանտարկված լինելով ծանրագույն պայմաններում, որոնք խիստ վատթարացնում են նրա առողջությունը, տառապելով շաքարախտով և թոքային լուրջ բարդություններով՝ ռեժիսորը, այդուհանդերձ, երբեք չի դադարում ստեղծագործել: Զրկված լինելով տեսախցիկից՝ նա միջոցների պակասը փոխհատուցում է կերպարվեստային հսկայական հնարամտությամբ. ստեղծում է հարյուրավոր նկարներ, քանդակում փոքրիկ տիկնիկներ և երկրորդական հումքից պատրաստում ցնցող կոլաժներ՝ մեխով մեդալիոններ փորագրելով նույնիսկ կեֆիրի շշերի կափարիչների վրա: Արևմուտքում աննախադեպ շարժում է ծավալվում, որը նրա անվան շուրջ համախմբում է այնպիսի խոշոր մտավորականների և կինոգործիչների, ինչպիսիք են Ֆեդերիկո Ֆելինին, Անդրեյ Տարկովսկին, Ժան-Լյուկ Գոդարը, Ֆրանսուա Տրյուֆոն և Իվ Սեն Լորանը: Ֆրանսիացի գրող Լուի Արագոնն անձամբ միջնորդում է խորհրդային առաջնորդ Լեոնիդ Բրեժնևի մոտ՝ հասնելով նրա վաղաժամկետ ազատ արձակմանը 1977 թվականի դեկտեմբերի վերջին:

Տնային կալանքի տակ գտնվելով Թբիլիսիում և զրկված լինելով ֆիլմ նկարահանելու իրավունքից՝ Փարաջանովը 1982 թվականին կրկին ազատազրկվում է կաշառքի գործի պատրվակով՝ Մոսկվայի Տագանկայի թատրոնում քննադատական ելույթից հետո: Նա ազատ է արձակվում նույն տարում՝ բանաստեղծուհի Բելլա Ախմադուլինայի միջամտության շնորհիվ:

Գեղարվեստական վերածնունդ և հավերժական մեծարում

1980-ականների կեսերին քաղաքական ձնհալը վերջապես թույլ է տալիս Փարաջանովին վերադառնալ նկարահանման հրապարակ: Իր գործընկեր Դոդո Աբաշիձեի հետ նա համատեղ նկարահանում է «Սուրամի ամրոցի լեգենդը» (1985)՝ ըստ Դանիել Ճոնքաձեի, ապա «Աշուղ Ղարիբը» (1988)՝ Միխայիլ Լերմոնտովի հեքիաթի հիման վրա, որը նվիրված էր իր հավատարիմ ընկեր Անդրեյ Տարկովսկուն: Նրա ուշ շրջանի ստեղծագործությունները հաստատում են նրա գեղագիտական տեսլականի հեղինակությունը, որտեղ գերիշխում են ճակատային անշարժ կադրերը և կերպարային անխաթար ջերմեռանդությունը:

Մինչ նա ձեռնամուխ էր լինում «Խոստովանանք» ինքնակենսագրական նախագծին, հիվանդությունը հաղթահարում է նրան: Հոսպիտալացվելով Մոսկվայում, ապա Փարիզում՝ նա նախընտրում է վերադառնալ նախնյաց հող և թոքերի քաղցկեղի հետևանքով կնքում է իր մահկանացուն 1990 թվականի հուլիսի 20-ին Երևանում՝ 66 տարեկան հասակում: Այժմ նա հանգչում է Հայաստանի մայրաքաղաքի պանթեոնում: Նրա անավարտ վերջին սցենարի նկարահանված կադրերը 1992 թվականին պահպանվեցին նրա մտերիմ բարեկամ Միքայել Վարդանովի կողմից՝ «Փարաջանով. վերջին գարուն» վավերագրական ֆիլմում:

1990 թվականին արժանանալով ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստի կոչմանը՝ Փարաջանովը թողել է անջնջելի հետք: 1991 թվականին Երևանում բացված Սերգեյ Փարաջանովի թանգարանը պահպանում է նրա գծանկարները, ինստալյացիաներն ու հեքիաթային կոլաժները՝ հավերժացնելով մի անսանձ արարչի կենդանի հիշատակը, ում լուսավոր ստեղծագործությունը շարունակում է ոգեշնչել հայոց հոգին և համաշխարհային կինոն: