Մատենադարան. հայկական բանի և մանրանկարչության դարավոր պահապանը

Երևանի բարձունքում՝ Մեսրոպ Մաշտոցի մեծ պողոտայի վերջնամասում, վեր է խոյանում մոխրակապույտ բազալտից կերտված մի տպավորիչ կառույց: Մատենադարանը, որը պաշտոնապես կրում է Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ անվանումը, շատ ավելին է, քան արխիվային պահոցը կամ թանգարանը. այն հանդիսանում է հայ ազգային հիշողության բաբախող սիրտը: Նրա անվանումը, որը ծագում է գրաբարյան մատեան (գիրք կամ մագաղաթ) և դարան (պահոց) բառերի միացումից, երբեմնի նշանակել է հայ միջնադարյան վանքերի՝ ինչպիսիք են Հաղպատը կամ Սանահինը, գրադարանն ու գրչության կենտրոնը: Այսօր՝ 1997 թվականից ի վեր ընդգրկված լինելով ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» միջազգային ռեգիստրում, այն համախմբում է բացառիկ մի հավաքածու, որը վկայում է դարերի ընթացքում Հայաստանի ինտելեկտուալ և արվեստագիտական կենսունակության մասին:

Փորձությունների և պահպանության հազարամյա ուղի

Մատենադարանի պատմությունն իր արմատներով հասնում է հայ գրավոր մշակույթի բուն ակունքներին: Ավանդույթը առաջին հավաքածուի սկիզբը կապում է V դարի և 405 թվականին Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից այբուբենի ստեղծման հետ: Արդեն իսկ այդ ժամանակաշրջանից պատմիչ Ղազար Փարպեցին վկայում է Էջմիածնի հայրապետական աթոռին կից ձեռագրատան գոյության մասին, որտեղ պահպանվում էին հայերեն և հունարեն տեքստեր:

Միջնադարյան դարերի ողջ ընթացքում գրքերի պահպանումը մշտական մարտահրավեր էր: 1170 թվականին, ինչպես պատմում է պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը, սելջուկ-թուրքերի կողմից Բաղաբերդ ամրոցի հրկիզումը հանգեցնում է Տաթևից և հարակից մենաստաններից այնտեղ տարհանված ավելի քան 10 000 ձեռագրերի ոչնչացմանը: Գրադարանի գործունեությունն ակտիվանում է 1441 թվականին Սսից Էջմիածին Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսության վերադարձից հետո, սակայն ասպատակությունները շարունակվում են, որոնցից վերջինը տեղի է ունենում 1804 թվականին: 1828 թվականին Արևելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին բացում է կայունության մի շրջան, որը նպաստավոր էր գույքագրման համար. Մարի-Ֆելիսիտե Բրոսեի առաջաբանով առաջին կատալոգը 1840 թվականին ցուցակագրում է 312 ձեռագիր, որոնց թիվը 1863 թվականին հասնում է 2 340-ի, իսկ Առաջին աշխարհամարտի նախօրեին՝ 4 660-ի:

1915 թվականը նշանավորվում է ողբերգական շրջադարձով: Մինչ Օսմանյան կայսրությունում իրագործված Հայոց ցեղասպանությունը ոչնչացնում է հազարավոր հատորներ, մոտ 1 600 ձեռագիր փրկվում է կործանումից Արևմտյան Հայաստանում, մասնավորապես Վասպուրականում (Լիմի, Կտուցի և Վարագա վանքերից), ինչպես նաև Տարոնում և Էրզրումում: Ռազմաճակատի սպառնալիքների պայմաններում Էջմիածնի հավաքածուն անվտանգության նկատառումներով տարհանվում է Մոսկվա, նախքան 1922 թվականին Ալեքսանդր Մյասնիկյանի կարգադրությամբ Հայաստան վերադառնալը: Միևնույն ժամանակ, 1920 թվականի դեկտեմբերի 17-ին խորհրդային կառավարությունն ազգայնացնում է Էջմիածնի մատենադարանը, որը 1939 թվականին տեղափոխվում է Երևան: 1959 թվականի մարտի 3-ին հաստատությունն իր ներկայիս շենքում պաշտոնապես հիմնադրվում է որպես գիտահետազոտական ինստիտուտ:

Քարակերտ սրբավայր մայրաքաղաքի սրտում

Ճարտարապետ Մարկ Գրիգորյանի կողմից դեռևս 1940-ական թվականներին նախագծված և 1957 թվականին ավարտված գլխավոր մասնաշենքը վերարտադրում է հայկական միջնադարյան ճարտարապետության կանոնները: Դրա ուղղանկյուն ճակատամասը ներշնչված է Բագրատունյաց հինավուրց մայրաքաղաք Անիի Առաքելոց եկեղեցու գավթից: Մոնումենտալ աստիճանների ստորոտում վեր է խոյանում քանդակագործ Ղուկաս Չուբարյանի կերտած Մեսրոպ Մաշտոցի բազալտե արձանը, որն առաջնորդում է իր աշակերտ Կորյունին: Մուտքի մոտ հսկում են հայ մտքի վեց խոշորագույն գործիչները՝ մանրանկարչության վարպետ Թորոս Ռոսլինը, փիլիսոփա Գրիգոր Տաթևացին, գիտնական Անանիա Շիրակացին, պատմահայր Մովսես Խորենացին, իրավագետ Մխիթար Գոշը և բանաստեղծ Ֆրիկը:

Պղնձաձույլ վեհաշուք դռան վերևում փորագրված է հայերեն թարգմանված առաջին նախադասությունը՝ քաղված Առակաց գրքից. «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ...»: Ներսում նախասրահը ոգեշնչված է Սանահինի կառույցներից, մինչդեռ նկարիչ Վան Խաչատուրը տարածքը զարդարել է Ավարայրի ճակատամարտի (451 թ.) խճանկարով և մոնումենտալ որմնանկարներով, որոնք պատկերում են Ուրարտուն, հելլենիստական դարաշրջանը և քրիստոնեական միջնադարը: Հետազոտական, թվայնացման և վերականգնման ժամանակակից տարածքներ ապահովելու նպատակով 2011 թվականի սեպտեմբերի 20-ին բացվեց ճարտարապետ Արթուր Մեսչյանի նախագծած նոր մասնաշենքը:

Մանրանկարչության և միջնադարյան գիտելիքի գլուխգործոցները

Մատենադարանն իր հարկի տակ է պահում աշխարհի ամենաուշագրավ հավաքածուներից մեկը, որը ներառում է ավելի քան 17 000 ձեռագիր՝ այդ թվում մոտ 10 000-ը հայերեն, և շուրջ 300 000 արխիվային փաստաթուղթ: Հատորներն ընդգրկում են գիտելիքի բոլոր ոլորտները՝ աստվածաբանություն, փիլիսոփայություն, իրավագիտություն, պատմություն, աշխարհագրություն, աստղագիտություն և բժշկություն: Դրանք պարունակում են նաև անտիկ շրջանի այնպիսի գործերի թարգմանություններ, որոնց հունարեն բնագրերը կորսված են, ինչպես օրինակ՝ Եվսեբիոս Կեսարացու «Քրոնիկոնը» կամ Զենոն Կիտիոնացու «Բնության մասին» տրակտատը:

Մանրանկարչության արվեստն այստեղ բացահայտվում է իր ողջ շքեղությամբ: Հայկական ձեռագրերի մոտ մեկ երրորդը զարդարված է բազմագույն նկարներով ու զարդաքանդակներով: Ամենապաշտելի մասունքների շարքում են 989 թվականի Էջմիածնի Ավետարանը, որն աչքի է ընկնում փղոսկրե փորագրազարդ կազմով և VI դարի արժեքավոր մանրանկարներով, ինչպես նաև 887 թվականի Լազարյան Ավետարանը՝ մեզ հասած հնագույն ամբողջական մատյաններից մեկը: Վեհամոր Ավետարանը, որը վերագրվում է VII դարին, ավանդաբար ծառայում է Հայաստանի Հանրապետության նախագահների երդմնակալության արարողության համար:

Հավաքածուն վկայում է նաև չափսերի զարմանալի բազմազանության մասին. Մշո ճառընտիր հսկա մատյանը, որն ընդօրինակվել է 1200-ից 1202 թվականների միջև Առաքելոց վանքում, ունի 70,5 x 55 սանտիմետր չափսեր և կշռում է 27,5 կիլոգրամ, մինչդեռ 1434 թվականի մի մանրապատիկ տոնացույց կշռում է ընդամենը 19 գրամ՝ 4 x 3 սանտիմետր թերթիկներով: Կիլիկիայի մանրանկարիչների, մասնավորապես XIII դարում Թորոս Ռոսլինի և XIV դարում Սարգիս Պիծակի ստեղծագործությունները ցուցադրում են անկրկնելի տեսողական ավանդույթի նրբագեղությունը:

Հրավեր՝ բացահայտելու հայկական ժառանգությունը

Այս տեքստային և գեղագիտական հարստությունը բազմաթիվ արձագանքներ է գտնում Հայաստանի սահմաններից դուրս՝ պատմության և գրականության բոլոր սիրահարների շրջանում: Հայաստանի ստեղծարարության և ժառանգության մեջ այս ընկղմումը շարունակելու համար բաց մի՛ թողեք «Բացահայտելով Հայաստանի արվեստի և գրականության թանգարանի հավաքածուները» մշակութային հանդիպումը, որը կկայանա 2026 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Օվերն-Ռոն-Ալպեր տարածաշրջանում: