Լավաշ․ հազարամյա շունչ և հայկական սեղանի խորհրդանիշ

Բարակ շերտ, կրակից դուրս բերելիս փափուկ, իսկ չորանալիս՝ խրթխրթան․ լավաշը (ֆրանսերեն՝ lavash) շատ ավելին է, քան սոսկ հիմնական սննդամթերք. այն հայ մշակույթի սնուցող սիրտն է: Պատրաստված տարրական բաղադրիչներից՝ ցորենի ալյուրից, ջրից և աղից, կավե վառարանի շիկացած պատերին թխվող այս տափակ հացը անհիշելի ժամանակներից ուղեկցում է օջախների առօրյա կյանքը:

Հավաքական վարպետություն թոնրի շուրջ

Լավաշի պատրաստումը հիմնված է ընդհանուր վարպետության և իսկական հավաքական կազմակերպվածության վրա: Հայկական ավանդույթում այս գործը միավորում է տան կամ համայնքի մի քանի կանանց: Խմորը, որը հունցվում է տաշտ կոչվող փայտե մեծ տաշտակի մեջ, կարող է պատրաստվել առանց թթխմորի կամ խմորվել նախորդ թխվածքից մնացած բնական թթխմորի՝ թթխմորի օգնությամբ:

Յուրաքանչյուր փուլ պահանջում է հստակ շարժումներ: Հանգստանալուց հետո խմորը բաժանվում է 100-ից 300 գրամանոց գնդերի: Կլոր կամ քառակուսի ցածրիկ սեղանի մոտ նստած՝ կինը նախ սկսում է բացել խմորը բարակ գրտնակի՝ օխլավուի օգնությամբ: Ստացված թերթիկն այնուհետև փոխանցվում է հացթուխ կնոջը: Վերջինս արագ շարժումներով խմորի շղարշը մի թևից մյուսն է նետում՝ այն ավելի ձգելու համար, ապա փռում է ուռենու փայտից պատրաստված հիմքի վրա ամրացված, լցոնված ձվաձև բարձի՝ բատատի կամ ռաբատայի վրա: Արագ և վստահ շարժումով նա բարձը իջեցնում է թոնրի՝ գետնափոր կավե գլանաձև վառարանի մեջ՝ խմորն ամուր սեղմելով շիկացած պատին:

Թխվելու ընթացքը տպավորիչ է. ճառագայթման և պատի ջերմության համակցված ազդեցության տակ հացը ուռչում է, ծածկվում ոսկեգույն պղպջակներով և թխվում 15-ից 40 վայրկյանում: Լավաշն անմիջապես հանվում է սուր կեռիկ ունեցող մետաղական ձողի օգնությամբ: 1,5-ից 3 միլիմետր հաստությամբ, 60-ից 70 սանտիմետր երկարությամբ և 30-ից 40 սանտիմետր լայնությամբ, շուրջ 225-ից 250 գրամ քաշով լավաշն անմիջապես շարվում է դեզով:

Հնագույն արմատներ և գրավոր վկայություններ

Լավաշի ծագումը գալիս է խոր հնադարից: Հայաստանում հնագիտական պեղումները հաստատել են թոնիրների դարավոր կիրառությունը: 20-րդ դարի սկզբին Ռուսական կայսերական հնագիտական ընկերության կողմից Անիի միջնադարյան մայրաքաղաքում իրականացված պեղումների ժամանակ Գագկաշեն եկեղեցու մնացորդների մոտակայքում հայտնաբերվել է ածխացած լավաշի բեկոր:

Հայկական բանահյուսությունն այս հացը կապում է նաև հերոսական պատմությունների հետ, ինչպիսին է Ուրարտուի Արամ արքայի մասին ավանդազրույցը: Գերի ընկնելով ասորեստանցի տիրակալ Նոսորի մոտ՝ վերջինս նրան ազատություն էր խոստացել, եթե նա տասը օր ծոմ պահելուց հետո հաղթեր նետաձգության մրցումում: Ամեն օր Արամը խնդրում էր իրեն բերել իր ամենագեղեցիկ զրահը. նրա սուրհանդակը դրա տակ գաղտնի թաքցնում էր թշնամու աչքից անտեսանելի լավաշի մի շերտ: Այս հնարամտության շնորհիվ սնվելով՝ Արամը հաղթանակ տարավ փորձության մեջ և վերադարձավ հայրենիք:

Լեզվաբանական տեսանկյունից մասնագետները լավաշ բառը կապում են նախահայկական law արմատի հետ, որը նշանակում է «տափակ», որից էլ միջին հայերենում առաջացել է լաւշ բառը («բարակ և տափակ հաց»): Դեռևս 6-7-րդ դարերում «Գալիանոսի բառարանն» արդեն արձանագրում է այս եզրույթը: Ավելի ուշ՝ 11-12-րդ դարերում, «Վարդան գրքի բառարանը» լավաշը հիշատակում է որպես գարեհացի հայերեն թարգմանություն, իսկ բառարանագիր Երեմիա Մեղրեցին 1698 թվականին իր բառացանկում այն սահմանում է որպես «բարակ հաց»: Բացի այդ, լեզվաբան Հրաչյա Աճառյանը նշել է, որ Թեհրանում լավաշը հենց կոչվում էր nūn-i armanī, ինչը նշանակում է «հայկական հաց»:

Խոհարարական կիրառություններ և ընտանեկան ծեսեր

Լավաշի կառուցվածքն ունի ուշագրավ առանձնահատկություն. թոնրից դուրս գալիս լինելով փափուկ՝ այն բաց օդում չորանալիս շատ արագ կարծրանում է: Այս հատկությունը ավանդաբար թույլ էր տալիս աշնանը մեծ պաշարներ ստեղծել ձմռան համար, հատկապես Արարատյան դաշտում: Դարսված և չորացած վիճակում այն պահպանվում է երեքից վեց ամիս: Օգտագործելուց առաջ բավական է դրա վրա մի քանի կաթիլ ջուր ցողել և մաքուր կտորով ծածկել տասնհինգ րոպե, որպեսզի այն վերականգնի իր ողջ փափկությունը:

Սեղանի շուրջ լավաշն ամենուրեք է: Դրանով փաթաթում են պանիրն ու թարմ կանաչին, մասնավորապես՝ սամիթը, ստանալով ավանդական բրդուճը կամ դուռումը: Այն անպակաս է հայկական խորովածից (khorovats), ինչպես նաև խաշից՝ առավոտյան այդ արգանակից, որի մեջ փշրում են չոր հացը, իսկ կտորները բռնում փափուկ լավաշի պատառով: Այն օգտագործվում է նաև ձուկը շոգեխաշելու համար կամ նախաճաշին մատուցվում է թարխունով համեմված ձվի հետ: Հայ Առաքելական Եկեղեցում չոր լավաշը երբեմն բերվում է Զատկին կամ ծառայում հաղորդության ժամանակ: Մատաղի ծիսական զոհաբերության համար յոթ տներից հավաքված ալյուրից պատրաստվում է հատուկ՝ անթթխմոր և անաղ լավաշ, որն այնուհետև բաժանվում է կարիքավորներին:

Լինելով առատության, համերաշխության և օրհնության խորհրդանիշ՝ լավաշը հայկական հարսանիքի առանցքում է. նորապսակների գալստյան ժամանակ փեսայի մայրը լավաշ է գցում յուրաքանչյուր ամուսնու ուսին՝ նրանց բարօրություն և պտղաբերություն ապահովելու համար:

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից ճանաչված մշակութային դրսևորում

Հայկական ինքնության մեջ լավաշի գրաված այս կենտրոնական տեղը հատել է սահմանները: 1976 թվականին ամերիկահայ նկարիչ Մանուել Թոլեկյանի «Լավաշ թխող հայ կանայք» (Armenian Ladies Baking Lavash) կտավը ԱՄՆ նախագահ Ջերալդ Ֆորդի կողմից ընտրվել էր Սպիտակ տանը ցուցադրվելու համար:

Այս արտադրության մշակութային նշանակությունն իր գագաթնակետին հասավ 2014 թվականի նոյեմբերի 26-ին Փարիզում: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պահպանման միջկառավարական կոմիտեի 9-րդ նստաշրջանում Հայաստանի ներկայացրած հայտը՝ մշակույթի փոխնախարար Արև Սամուելյանի ղեկավարությամբ 2013 թվականին սկսված գործընթացից հետո, պաշտոնապես գրանցվեց հետևյալ խորագրով. «Լավաշ. ավանդական հացի պատրաստումը, նշանակությունը և մշակութային դրսևորումները Հայաստանում»: