Տաթևի վանք. Սյունիքի հոգևոր միջնաբերդն ու միջնադարյան փարոսը

Սրբազան հրվանդանի ակունքներում

Գտնվելով Հայաստանի հարավ-արևելքում՝ Սյունիքի մարզի սրտում, Գորիսից շուրջ քսան կիլոմետր հեռավորության վրա, Տաթևի վանքը վեր է խոյանում բազալտե ընդարձակ սարահարթի վրա՝ Որոտան գետի խոր կիրճի եզրին։ Դեռևս 1995 թվականին Հայաստանի կողմից ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցուցակում ընդգրկված Հայ առաքելական եկեղեցու այս նվիրական վայրը պահպանում է հազարամյա հիշողությունը։ Դեռևս վանական խոշոր կառույցների հիմնադրումից շատ առաջ այս բարձրավանդակում եղել է հեթանոսական սրբավայր, որը IV դարում՝ Հայաստանում քրիստոնեության ընդունումից հետո, փոխարինվել է համեստ եկեղեցով։

Ավանդությունը տեղանվան ծագման երկու բացատրություն է տալիս։ Դրանցից մեկն այն կապում է սուրբ Եվստաթեոսի (Eustateus)՝ սուրբ Թադեոս առաքյալի աշակերտի հետ, ով եկել էր այս գավառ քարոզելու և նահատակվել, որի գերեզմանի վրա էլ սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը օրհնել էր առաջին մատուռը։ Ժողովրդական ավանդությունից սերող մյուս բացատրությունը հիշատակում է այն խոսքերը, որոնք, ըստ ասքի, անդունդի եզրին արտասանել է վարպետ շինարարը գմբեթն ավարտելուց հետո. «Թող Աստված ինձ տա-թև» («Տա՜ թև»)։ Դառնալով Սյունյաց եպիսկոպոսության աթոռանիստը դեռևս IX դարում՝ Տաթևը վերածվեց առանցքային հոգևոր, քաղաքական և մշակութային կենտրոնի։

Բացառիկ ճարտարապետական համալիր

Ամրացված վանական համալիրն աչքի է ընկնում իր գլխավոր շինություններով և ինժեներական հնարամտությամբ։ Գլխավոր եկեղեցին՝ նվիրված սուրբ Պողոս-Պետրոս առաքյալներին (Սուրբ Պողոս-Պետրոս), կառուցվել է 895-906 թվականներին Հովհաննես եպիսկոպոսի նախաձեռնությամբ և Սյունյաց գահակալ իշխան Աշոտի, նրա կնոջ՝ Շուշան իշխանուհու, ինչպես նաև Գրիգոր Սուփան և Ձագիկ իշխանների նյութական աջակցությամբ։ 906 թվականի նավակատիքին ներկա էին թագավորության ականավոր դեմքերը, այդ թվում՝ Սմբատ Ա Բագրատունի թագավորը և կաթողիկոս Հովհաննես Ե Դրասխանակերտցին։ Այս գմբեթավոր բազիլիկի արևելյան ճակատին առկա են խորշեր, որոնք զարդարված են Աշոտի և Շուշանի հարթաքանդակ դիմանկարներով՝ պահապան կերպարների քանդակների ուղեկցությամբ։ Դեռևս 930 թվականին Հակոբ Դվնեցի եպիսկոպոսը ներսի պատերը զարդարել տվեց որմնանկարներով, որոնք ստեղծվել էին տեղացի վարպետների և Կոստանդնուպոլսից հրավիրված նկարիչների համատեղ ուժերով՝ մասնավորապես պատկերելով Ահեղ դատաստանը և Քրիստոսին՝ սրբերի միջև գահակալած։

Տաճարի հարավային կողմում գտնվում է Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին (Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ)։ Ի սկզբանե կառուցված լինելով շուրջ 848 թվականին Սյունյաց Փիլիպե իշխանի կողմից՝ այն ավերվել է 1138 թվականի երկրաշարժից, ապա ամբողջությամբ վերակառուցվել 1295 թվականին՝ Ստեփանոս Օրբելյան մետրոպոլիտի նախաձեռնությամբ։ Հյուսիսային պարսպապատի երկայնքով տեղակայված է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (Սուրբ Աստվածածին), որը կառուցվել է 1087 թվականին մուտքի դամբարանի վրա։

Համալիրում պահպանվել է նաև մի յուրօրինակ հուշարձան՝ Գավազանը։ Կանգնեցված մոտավորապես 904-906 թվականներին տաճարի հարավային կողմում և նվիրված Սուրբ Երրորդությանը՝ ութից ինը մետր բարձրությամբ այս ութանկյուն սյունը հենված է հոդավոր հիմքի վրա և պսակված է խաչքարով։ Նախագծված լինելով առանց տապալվելու ճոճվելու և կրկին ուղղահայաց դիրք ընդունելու համար՝ այն ծառայում էր մասնավորապես վանական միաբանությանը սեյսմիկ ցնցումների մասին նախազգուշացնելու նպատակով։

Միջնադարյան համալսարանի մտավոր ճառագումը

Իր պաշտամունքային դերից զատ, Տաթևը հռչակվել է որպես հայ իրականության առավել ակնառու գիտակրթական օջախներից մեկը։ Գլաձորի համալսարանի անկումից հետո մեծ գիտնական Հովհան Որոտնեցին հաստատվեց այս տարածաշրջանում՝ Օրբելյան իշխանների հովանու ներքո, և XIV դարի վերջին քառորդում այստեղ հիմնադրեց Տաթևի համալսարանը։ 1388 թվականին նրա մահից հետո նրա աշակերտ Գրիգոր Տաթևացին (Grigor Tatevatsi) ստանձնեց դպրոցի ղեկավարությունը և դրա հեղինակությունը հասցրեց գագաթնակետին։

Ուսուցումը կազմակերպված էր երեք հիմնական բաժիններով՝ Սուրբ Գրոց և հումանիտար գիտությունների ուսումնասիրություն (փիլիսոփայություն, աստվածաբանություն, քերականություն, ճարտասանություն, պատմություն և բնական գիտություններ), գրչության արվեստ (վայելչագրություն, մանրանկարչություն ու ծաղկում) և հոգևոր երաժշտություն։ Համալսարանը կրթում էր աստվածաբաններ, գրիչներ և վարդապետ-ուսուցիչներ։ Տաթևի գիտնականները եռանդուն դավանաբանական պայքար ծավալեցին հատկապես դոմինիկյան միարարների՝ ունիթորների դեմ (Fratres Unitores): Նրանք նաև վճռորոշ դեր խաղացին այն գործընթացում, որը 1441 թվականին հանգեցրեց Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսության գահի պատմական վերադարձին Սսից դեպի Էջմիածնի վանք։ Գրիգոր Տաթևացու դամբարանը, որի վրա 1787 թվականին մատուռ-դամբարան է կառուցվել, մինչ օրս գտնվում է Սուրբ Գրիգոր եկեղեցու արևմտյան պատի մոտ։

Դարավոր փորձություններից մինչև արդի զարթոնք

Տիրապետելով ընդարձակ հողատարածքների և հարկեր գանձելով հարյուրավոր բնակավայրերից՝ վանքը դարձավ ֆեոդալական սուր բախումների թատերաբեմ, որոնք նշանավորվեցին X դարում Ցուրաբերդի գյուղացիական ապստամբություններով։ Այնուհետև Տաթևը վերապրեց բազմաթիվ ավերածություններ՝ 1170 թվականի սելջուկյան արշավանքները, որոնց ընթացքում այրվեց շուրջ տասը հազար ձեռագիր, Լենկթեմուրի ավերիչ արշավանքները 1381-1387 թվականներին, ապա Շահրուխի ներխուժումը 1434 թվականին։ Չնայած այս ավերածություններին՝ համալիրը վերածնվեց XVII և XVIII դարերում՝ շնորհիվ հաջորդական վերանորոգումների և տնտեսական շինությունների կառուցման, որոնց օրինակն է ձիթհանը (Dzit Han)։

Վանքը նաև առանցքային դեր է ունեցել Զանգեզուրի նորագույն պատմության մեջ։ Գարեգին Նժդեհի ղեկավարած ինքնապաշտպանական մարտերի ընթացքում՝ 1921 թվականի ապրիլի 26-ին, Տաթևում գումարված համագումարը հռչակեց Լեռնահայաստանի Հանրապետությունը։ Տասը տարի անց՝ 1931 թվականի կործանարար երկրաշարժը հիմնովին ցնցեց վանական համալիրը՝ տապալելով զանգակատունն ու Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցու գմբեթը։

1974 թվականին սկսված վերականգնման առաջին փուլից հետո, 2008 թվականից ի վեր հուշարձանախումբը թևակոխեց լայնածավալ վերածննդի շրջան՝ Ռուբեն Վարդանյանի նախաձեռնած «Տաթևի վերածնունդ» ծրագրի շնորհիվ։ Այս ծրագրի շրջանակում վերականգնվեցին ձիթհանը՝ 2010-ին, հյուսիսային մուտքն ու վանքի աղբյուրը՝ 2016-ին, ինչպես նաև Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին՝ 2018 թվականին։ 2010 թվականի հոկտեմբերին գործարկվեց «Տաթևի թևեր» ճոպանուղին, որը 5750 մետր երկարությամբ ձգվում է Որոտանի վրայով՝ կապելով Հալիձորը վանքի հետ. այն հիմնովին հեշտացրեց Սյունիքի ճարտարապետական այս գոհարի հասանելիությունը՝ վերադարձնելով նրան իր արժանի տեղը Հայաստանի կենդանի ժառանգության սրտում։