Անի՝ հազար ու մի եկեղեցիների քաղաք. հայոց հին մայրաքաղաքի փառքն ու տոկունությունը

Բարձրանալով Ախուրյան գետի կիրճով և Ծաղկոցաձորի հովտով երիզված եռանկյունաձև հրվանդանի վրա՝ Անիի միջնադարյան քաղաքը տարածվում է ծովի մակարդակից մոտ 1 340 մետր բարձրության վրա՝ պատմական Շիրակ գավառի սրտում։ Այսօր գտնվելով Կարսի նահանգում՝ հայկական Խարկով, Նորշեն և Անիավան գյուղերի դիմաց, նախկին մայրաքաղաքը հսկում է փակ սահմանը։ Կոչվելով «հազար ու մի եկեղեցիների քաղաք» և «հազարամյակի մայրաքաղաք»՝ Անին հայերի համար մնում է իրենց անցյալի մեծության ամենավառ և շոշափելի խորհրդանիշը։ Չնայած ժամանակի փորձություններին՝ հրաբխային տուֆից կառուցված նրա հուշարձանները վկայում են բացառիկ քաղաքական, հոգևոր և ճարտարապետական ազդեցության մասին։

Կամսարականների ամրոցից մինչև Բագրատունիների մայրաքաղաք

Հայ պատմիչներ Եղիշեի և Ղազար Փարպեցու կողմից դեռևս 5-րդ դարում հիշատակված Անին ի սկզբանե ամուր բերդ էր, որը պատկանում էր Կամսարականների ազնվական տոհմին։ 9-րդ դարի սկզբին իշխան Աշոտ Մսակերը ձեռք է բերում Արշարունիք և Շիրակ գավառները՝ ամրոցը ներառելով Բագրատունիների տիրույթների մեջ։

Անիի ճակատագիրն արմատապես փոխվում է 10-րդ դարի ընթացքում։ 961 թվականին Աշոտ Գ թագավորը որոշում է մայրաքաղաքը Կարսից տեղափոխել այստեղ։ Արդեն 964 թվականին նա կառուցել է տալիս պաշտպանական պարիսպների առաջին գիծը՝ այսպես կոչված «Աշոտաշեն» պարիսպները, ինչպես նաև մեծ պալատ Միջնաբերդի բլրի վրա։ Քաղաքի աճն արագ է ընթանում. մոտ 989 թվականին Սմբատ Բ թագավորը ձեռնարկում է պաշտպանական երկրորդ գծի՝ կիսաշրջանաձև աշտարակներով համալրված 2 500 մետր երկարությամբ տպավորիչ «Սմբատաշեն» պարիսպների կառուցումը։ 992 թվականին Ամենայն հայոց կաթողիկոսական աթոռը նույնպես հաստատվում է քաղաքում։

Գագիկ Ա-ի օրոք (989-1020) Բագրատունյաց մայրաքաղաքը հասնում է իր հզորության գագաթնակետին։ Գտնվելով Բյուզանդական կայսրության, Պարսկաստանի և արաբական աշխարհի հետ կապող առևտրային ուղիների բարենպաստ խաչմերուկում՝ Անին դառնում է խոշոր տնտեսական կենտրոն՝ բազմազգ բնակչությամբ, որը պատմաբանների գնահատմամբ կազմում էր շուրջ 100 000 մարդ, իսկ ժամանակի որոշ հայկական աղբյուրների համաձայն՝ նույնիսկ մինչև 200 000։ Սալարկված փողոցներն ու հրապարակները, ջրամատակարարման համակարգը, շուկաներն ու արհեստանոցները ձևավորում են միջնադարյան մեծ մետրոպոլիայի կերպարը։

Անիի ճարտարապետական դպրոցի գլուխգործոցը

Անին հաստատվում է որպես նորարարական ճարտարապետական դպրոցի օրրան, որն իր բարձրակետին է հասցնում ճարտարապետ Տրդատը։ Այս նշանավոր ճարտարապետին է պատկանում քաղաքի Մայր տաճարի՝ Սուրբ Աստվածածնի նախագիծը։ Սմբատ Բ-ի օրոք մոտ 989 թվականին սկսված և Գագիկ Ա-ի օրոք 1001 թվականին ավարտված կառույցը գմբեթավոր բազիլիկի կատարյալ օրինակ է։ Նրա սլաքաձև կամարները, փնջաձև մույթերն ու կիսասյուները կիրառում են կոնստրուկտիվ այնպիսի լուծումներ, որոնք Արևմտյան Եվրոպան կզարգացնի միայն երկու դար անց՝ գոթական արվեստի հետ։ Տրդատը նաև 1001-1010 թվականներին նախագծում է Գագկաշեն Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին՝ Զվարթնոցի օրինակով կառուցված եռահարկ ընդարձակ ռոտոնդա։

Թեև ժողովրդական ասացվածքը հիշատակում է հազար ու մի եկեղեցի, հնագետները հայտնաբերել են շուրջ հիսուն խոշոր եկեղեցի, ինչպես նաև բազմաթիվ մատուռներ։ 1036 թվականին իշխան Աբլղարիբ Պահլավունու նախաձեռնությամբ՝ Ճշմարիտ Խաչափայտի մասունքը պահելու համար կառուցված Սուրբ Փրկիչ եկեղեցին ունի ուշագրավ ութախորան հատակագիծ։ Ոչ հեռու գտնվող Աբուղամրենց Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին ունի խորը խորշերով զարդարված վեցախորան հորինվածք։

Քաղաքը նաև առաջնակարգ մշակութային կենտրոն էր։ Նրա կրոնական բարձրագույն դպրոցը՝ վարդապետարանը, գրավում էր ականավոր մտավորականների, ինչպիսիք էին Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին և Հովհաննես Սարկավագը, մինչդեռ գրչության և մանրանկարչության արվեստանոցները հարստացնում էին հայկական ձեռագրական ավանդույթը։

Փորձություններ, զաքարյան վերածնունդ և անկում

Գագիկ Ա-ի մահից հետո գահակալական կռիվները թուլացնում են թագավորությունը։ 1045 թվականին Բյուզանդական կայսրությունը բռնակցում է քաղաքը՝ երիտասարդ թագավոր Գագիկ Բ-ին հարկադրելով աքսորի։ Երկու տասնամյակ անց՝ 1064 թվականի օգոստոսի 16-ին, Ալփ Արսլանի գլխավորած սելջուկյան հսկայական բանակը քսանհինգօրյա պաշարումից հետո գրավում է Անին՝ քաղաքը ենթարկելով կողոպուտի և կոտորածների, ինչպես վկայում է տարեգիր Սիբթ իբն ալ-Ջաուզին։ 1072 թվականին քաղաքը հանձնվում է Շադդադյանների քրդական դինաստիային։

Տեղի բնակչությունը չի հաշտվում այդ տիրապետության հետ և պարբերաբար օգնության է կանչում Վրաց քրիստոնյա թագավորությանը։ 1199 թվականին հայ զորավարներ Զաքարե և Իվանե Զաքարյանները, Վրաստանի Թամար թագուհու աջակցությամբ, վերջնականապես ազատագրում են Անին։ Դառնալով Զաքարյան Հայաստանի կենտրոնը՝ քաղաքն ապրում է նշանակալի վերածնունդ։ Հենց այս շրջանում՝ 1215 թվականին, մեծահարուստ վաճառական Տիգրան Հոնենցը ֆինանսավորում է Սուրբ Գրիգոր եկեղեցու կառուցումը՝ միանավ գլուխգործոց, որը զարդարված է Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի և Քրիստոսի կյանքը պատկերող հիասքանչ որմնանկարներով։

Այս նոր վերելքը կասեցվում է 1236 թվականին մոնղոլական արշավանքով, որը թալանում է քաղաքը։ Տուժելով կործանարար երկրաշարժերից, հատկապես 1319 թվականի երկրաշարժից, որը տապալում է Մայր տաճարի գմբեթը, և մղվելով հետին պլան տարածաշրջանային խոշոր առևտրային ուղիների փոփոխության հետևանքով՝ Անին աստիճանաբար դատարկվում է։ 14-րդ դարում դառնալով Կարա-Կոյունլուների ժամանակավոր մայրաքաղաքը, նախքան նրանք կնախընտրեին Երևանը, քաղաքն ականատես է լինում 1441 թվականին Ամենայն հայոց կաթողիկոսական աթոռի վերադարձին Սուրբ Էջմիածին։ Օսմանյան տիրապետության տակ վերածվելով համեստ գյուղի՝ այն ամբողջությամբ լքվում է 18-րդ դարի ընթացքում։

Հիշողություն, պեղումներ և ժառանգության ճանաչում

1878 թվականին միացվելով Ռուսական կայսրությանը՝ Անիի տարածաշրջանը բացվում է ժամանակակից հնագիտական հետազոտությունների համար։ 1892 թվականին արևելագետ Նիկողայոս Մառը Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի հովանու ներքո սկսում է լայնածավալ պեղումներ. աշխատանքներ, որոնք անընդմեջ շարունակվում են 1904-ից մինչև 1917 թվականը՝ հայտնաբերված գանձերը գույքագրելու, ամրակայելու և ցուցադրելու նպատակով։ 1918 թվականի ապրիլին, օսմանյան բանակի առաջխաղացման պայմաններում, հնագետ Աշխարհբեկ Քալանթարին հաջողվում է Անիից տարհանել մոտ 6 000 առարկա։ Հովսեփ Օրբելու նախաձեռնությամբ հավաքված այս արժեքավոր վկայություններն այսօր պահվում են Երևանում՝ Հայաստանի պատմության թանգարանում։

20-րդ դարի սկզբին դեռևս երբեմն օգտագործվող շինությունները վանդալիզմի են ենթարկվել 1915 թվականի ցեղասպանության ժամանակ։ 1920 թվականին Թուրքիայի կողմից տարածքի գրավումից և 1921 թվականի Կարսի պայմանագրով սահմանի հաստատումից հետո ավերածությունները հասնում են Մառի պեղումների վայրերին։ 1988 թվականին Սպիտակի երկրաշարժը ավերում է Մայր տաճարի հյուսիսարևմտյան անկյունը։

Այս բացառիկ ժառանգության համամարդկային նշանակությունը հանդիսավոր կերպով ամրագրվեց 2016 թվականի հուլիսի 15-ին՝ Համաշխարհային ժառանգության կոմիտեի 40-րդ նստաշրջանում, Անիի հնագիտական վայրը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկելով։ Հայ պոեզիայում, մասնավորապես Հովհաննես Շիրազի կողմից կարոտով երգված Անին մնում է հպարտության անսպառ աղբյուր և հայ շինարարական հանճարի վսեմ վկա։