Շառլ Ազնավուր. ժողովրդի ձայնը, հսկայի ճակատագիրը

Ծնված լինելով որպես Շահնուր Վաղինակ Ազնավուրյան 1924 թվականի մայիսի 22-ին Փարիզի Ասաս փողոցի թիվ 89 հասցեում գտնվող Տարնիե կլինիկայում՝ Շառլ Ազնավուրն անցել է արվեստի պատմության գրեթե մեկ դար: Ֆրանսահայ հեղինակ, կոմպոզիտոր, կատարող, դերասան և գրող Ազնավուրն իր ետևից թողել է հսկայական երգացանկ՝ ավելի քան հազար հեղինակած կամ համահեղինակած երգ և գրեթե հազար երեք հարյուր ձայնագրված ստեղծագործություն մի քանի լեզուներով, այդ թվում՝ ֆրանսերեն, անգլերեն, իտալերեն, իսպաներեն, ռուսերեն և հայերեն:

Գաղթի ափերից մինչև Փարիզի սիրտը

Շառլ Ազնավուրի պատմությունն արմատներով կապված է հայ ժողովրդի հիշողության և գաղթի հետ: Նրա հայրը՝ Մամիկոն (Միշա) Ազնավուրյանը, որը ծնվել էր 1897 թվականի մայիսի 26-ին Ախալցխայում, Թիֆլիսի նահանգապետի խոհարարի որդին էր: Նրա մայրը՝ Քնար Բաղդասարյանը, որը Հայոց ցեղասպանությունը վերապրողներից էր, սերում էր Ադափազարի առևտրականների ընտանիքից: Զույգը հանդիպում է Կոստանդնուպոլսում, որտեղ Միշան երգում էր որպես բարիտոն, իսկ Քնարը հոդվածներ էր գրում ներկայացումների մասին: Փախչելով հալածանքներից՝ նրանք հանգրվանում են Սալոնիկում, որտեղ 1923 թվականի հունվարի 13-ին ծնվում է նրանց ավագ դուստրը՝ Աիդան, նախքան Միացյալ Նահանգների վիզայի սպասումով Փարիզ հասնելը: Ի վերջո, ընտանիքը որոշում է հաստատվել այնտեղ:

Փարիզում Ազնավուրյաններն ապրում են Մոնսյո-լը-Պրենս փողոցում, ապա Միշան Յուշետ փողոցի 23 հասցեում բացում է Le Caucase ռեստորանը, որտեղ կատարում է Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի երգեր: Երեխաները մեծանում են արվեստագետների այս օջախում: Դեռևս 9 տարեկանից Շառլը որդեգրում է Ազնավուր կեղծանունը, հաճախում «École des enfants du spectacle» դպրոց և ելույթ ունենում «Պըտի-Մոնդ» (Petit-Monde) թատրոնում: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Ազնավուրների ընտանիքը ցուցաբերում է օրինակելի արիություն՝ իր բնակարանում թաքցնելով հրեաների և հայերի, մասնավորապես՝ Դիմադրության շարժման մարտիկներ Մելինե և Միսաք Մանուշյաններին: Այս նվիրումի համար 2017 թվականին Շառլը և նրա քույր Աիդան արժանացան Ռաուլ Վալենբերգի մեդալին:

Դժվարություններից մինչև «Ալհամբրա». ձայնի նվաճումը

1941 թվականին Ազնավուրը ծանոթանում է դաշնակահար Պիեռ Ռոշի հետ, որի հետ կազմում է դուետ: 1944 թվականին նա գրում է իր առաջին երգը՝ J'ai bu: 1946 թվականին նկատվելով Էդիթ Պիաֆի կողմից՝ դուետը նրա և «Les Compagnons de la chanson» խմբի հետ մեկնում է հյուրախաղերի: Վիզայի խնդրի պատճառով երեք օր Էլիս կղզում կալանքի տակ անցկացնելուց հետո, Ազնավուրը Ռոշի հետ զգալի հաջողություն է ունենում Քվեբեկում, մասնավորապես Մոնրեալի Au Faisan Doré կաբարեում: Ոգեշնչվելով Պիաֆից, որի բեմադրիչը, քարտուղարն ու վստահված անձն էր դարձել, նա սկսում է անհատական կարիերա:

Սկիզբը դժվար էր: Քննադատները թիրախավորում են նրա 160 սմ հասակը և կաթվածահար եղած ձայնալարի պատճառով խռպոտ տեմբրը՝ այն ծաղրանքով անվանելով «լարինգիտ»: Այդուհանդերձ, նրա համառությունն ի վերջո հաղթանակում է: 1953 թվականին Մարոկկոյում և 1955 թվականին «Օլիմպիայում» Sur ma vie երգով ունեցած հաղթական ելույթներից հետո բեկումնային պահը տեղի է ունենում 1960 թվականի դեկտեմբերի 12-ին «Ալհամբրայում». թիկունքով դեպի հանդիսատեսը կատարելով Je m’voyais déjà երգը՝ նա ոտքի է հանում սկզբում սառն ընդունած դահլիճը և 36 տարեկանում հասնում աղմկահարույց հաղթարշավի:

Հաջորդ տասնամյակներին ծնվում են համաշխարհային դասականներ՝ Tu t’laisses aller, Il faut savoir, La Mamma, Hier encore, La Bohème (1965) կամ Emmenez-moi (1967): 1972 թվականին նա կոտրում է տաբու Comme ils disent երգով, որն առանց ծաղրի անդրադառնում է համասեռամոլությանը: Երկու տարի անց նրա անգլիալեզու She ստեղծագործությունը գլխավորում է Միացյալ Թագավորության վաճառքի հիթ-շքերթները: Նրա տաղանդն արձագանքում է նաև Նյու Յորքի Քարնեգի հոլում և հինգ մայրցամաքների բեմերում:

Անսասան նվիրում Հայաստանին

Իր ողջ կյանքի ընթացքում Շառլ Ազնավուրը պահպանել է կենդանի կապն իր պատմական հայրենիքի հետ: 1975 թվականին՝ Հայոց ցեղասպանության 60-րդ տարելիցին, իր քենակալ և գործընկեր Ժորժ Կառվարենցի հետ նա հորինում է Ils sont tombés երգը: Նա նաև իր դստեր՝ Սեդայի հետ կատարում է Սայաթ-Նովայի Աշխարհումս երգը:

1988 թվականի ողբերգական երկրաշարժից հետո, որը հարվածեց Հայաստանի հյուսիսին, Ազնավուրն իր իմպրեսարիո Լևոն Սայանի հետ հիմնադրում է «Ազնավուրը Հայաստանին» (Aznavour pour l’Arménie) ասոցիացիան: Տասնյակ արտիստների մասնակցությամբ ձայնագրված Pour toi Arménie (1989) բարեգործական երգը գլխավորում է հիթ-շքերթները: Երախտապարտ հայ ազգը նրա արձանն է կանգնեցնում Գյումրիում, նրա անունով է կոչում Երևանի Աբովյան փողոցի հրապարակներից մեկը և 2004 թվականին նրան շնորհում Հայաստանի ազգային հերոսի կոչում:

2008 թվականի դեկտեմբերի 26-ին նախագահ Սերժ Սարգսյանը նրան շնորհում է Հայաստանի քաղաքացիություն: Ազնավուրը լիարժեքորեն ստանձնում է իր դիվանագիտական պարտականությունները. 1995 թվականից լինելով ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ում մշտական դեսպան՝ 2009 թվականին նա դառնում է Շվեյցարիայում Հայաստանի դեսպան և Ժնևում ՄԱԿ-ի գրասենյակում մշտական ներկայացուցիչ: Իր որդու՝ Նիկոլայի հետ նա ստեղծում է «Ազնավուր» հիմնադրամը՝ մշակութային, կրթական և սոցիալական ծրագրերը շարունակական դարձնելու համար:

Բազմակողմանի արվեստագետը

Երաժշտությանը զուգահեռ՝ Շառլ Ազնավուրը կերտում է նաև կինոյի տպավորիչ կարիերա՝ նկարահանվելով ավելի քան վաթսուն լիամետրաժ ֆիլմերում: Նա աչքի է ընկնում Ֆրանսուա Տրյուֆոյի Tirez sur le pianiste (1960) ֆիլմում, որտեղ մարմնավորում է դաշնակահար Էդուար Սարոյանին, այնուհետև՝ Ֆոլկեր Շլյոնդորֆի Le Tambour (1979) կինոնկարում: 2002 թվականին նա գլխավոր դեր է տանում Ատոմ Էգոյանի Ararat ֆիլմում, որը նվիրված է 1915 թվականի ցեղասպանությանը: Լինելով այնպիսի ժողովածուների և հուշագրությունների հեղինակ, ինչպիսիք են Mon père, ce géant (2007) և À voix basse (2009) գրքերը, նա 2017 թվականի օգոստոսին արժանացավ նաև իր աստղին Հոլիվուդի Փառքի ծառուղում:

Շառլ Ազնավուրը մահացավ 2018 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Մուրիեսում՝ 94 տարեկան հասակում: Հոկտեմբերի 5-ին Հաշմանդամների տանը նրան մատուցվեց ազգային հարգանքի տուրք՝ Ֆրանսիայի և Հայաստանի նախագահներ Էմանուել Մակրոնի և Արմեն Սարգսյանի, ինչպես նաև ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Գարեգին Բ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի ներկայությամբ: Փարիզի Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ հայկական մայր տաճարում կատարված հոգեհանգստյան կարգից հետո նա հուղարկավորվեց Մոնֆոր-լ'Ամորիի ընտանեկան դամբարանում՝ թողնելով անջնջելի հետք համաշխարհային ժառանգության մեջ: