Արամ Խաչատրյան. Հայաստանի քնարական շունչն ու սիմֆոնիկ հոգին

Ծնված 1903 թվականի մայիսի 24-ին Թիֆլիսում և մահացած 1978 թվականի մայիսի 1-ին Մոսկվայում՝ Արամ Խաչատրյանը մնում է հայ և խորհրդային երաժշտության պատմության մեծագույն դեմքերից մեկը։ Լինելով Հայաստանի առաջին սիմֆոնիայի, առաջին կոնցերտի, առաջին բալետի և առաջին հնչյունային ֆիլմի երաժշտության հեղինակը՝ նա կարողացավ հոյակապ կամուրջ կառուցել արևելյան բանահյուսության գանձերի և սիմֆոնիկ ավանդույթի խստապահանջության միջև։

Թիֆլիսի նրբանցքներից մինչև երաժշտության բացահայտումը

Արամ Խաչատրյանը մեծացել է Գողթն գավառից սերող ընտանիքում, մի պատմական օրրան, որը ժամանակին փառաբանել է Մովսես Խորենացին՝ որպես երգիչների և երաժիշտների երկիր։ Նրա հայրը՝ Եղիան, որը կազմարար էր Նախիջևանի Օրդուբադի մերձակա Վերին Ազա գյուղից, 1870-ական թվականներին հաստատվել էր Թիֆլիսում՝ Կովկասի այն ժամանակվա մշակութային խաչմերուկում։ Նրա մայրը՝ Ղումաշ Սարգիսովնան, ծնունդով Ներքին Ազայից էր։ Լինելով չորս եղբայրների և մեկ քրոջ կրտսերը՝ պատանի Արամը մանկուց տոգորվում էր տանը հնչող ժողովրդական երգերով, թաղային տոնախմբություններով, փողոցային երաժիշտների ու աշուղների կատարած մեղեդիներով։

Արղության-Դոլգորուկովայի պանսիոնում, ապա Թիֆլիսի առևտրական ուսումնարանում սովորելու տարիներին Խաչատրյանը ծանոթանում է դաշնամուրին, փողային նվագախմբում՝ գալարափողին և տուբային՝ դեռևս չմտածելով արվեստագետի կարիերայի մասին։ 1915 թվականին, փախչելով օսմանյան զորքերի սպառնալիքից, ընտանիքը կարճ ժամանակով ապաստանում է Եկատերինոդարում՝ Արամի ավագ եղբոր մոտ, ապա վերադառնում Թիֆլիս։ Միայն 1921 թվականին է նրա ճակատագիրը կտրուկ շրջադարձ կատարում. նա Մոսկվայում միանում է եղբորը՝ Սուրենին, որն այն ժամանակ Մոսկվայի գեղարվեստական թատրոնի ռեժիսոր էր։ Թեև նա նոտաները ճանաչել սովորել էր միայն 19 տարեկանում, այնուամենայնիվ ընդունվում է Գնեսինների անվան երաժշտական տեխնիկում՝ թավջութակի դասարան՝ աշակերտելով Սերգեյ Բիչկովին, ապա Անդրեյ Բորիսյակին, միաժամանակ կենսաբանություն ուսանելով Մոսկվայի պետական համալսարանում։ 1925 թվականից նա ընդգրկվում է Միխայիլ Գնեսինի կոմպոզիցիայի դասարանում, այնուհետև ուսումը շարունակում Մոսկվայի կոնսերվատորիայում՝ Նիկոլայ Մյասկովսկու, Ռեյնգոլդ Գլիերի և Սերգեյ Վասիլենկոյի ղեկավարությամբ։

Արմատավորումը հայկական ժառանգության մեջ

Խաչատրյանի համար դասական երաժշտությունն իր էությունը գտնում է ժողովրդական երգի մեջ։ Երաժշտագետ Կոմիտասի ժառանգությունը, որին նա համարում էր իր մեծագույն ուսուցիչը, ինչպես նաև Ալեքսանդր Սպենդիարյանի և Ռոմանոս Մելիքյանի օրինակը հանդիսացան նրա ստեղծագործական ուղու հիմնաքարերը։ Արդեն իսկ նրա առաջին հրատարակված երկում՝ 1926 թվականի «Պար ջութակի և դաշնամուրի համար» գործում, հայկական հնչերանգներն իշխող դիրք են գրավում։ Նրա «Առաջին սիմֆոնիան» (1934-1935), որը գրվել էր որպես ավարտական աշխատանք Կոնսերվատորիայում և նվիրված էր հանրապետության տասնհինգամյակին, արժանանում է Դմիտրի Շոստակովիչի հիացմունքին։

1935 թվականին նա հեղինակում է Համո Բեկնազարյանի նկարահանած առաջին հայկական հնչյունային գեղարվեստական ֆիլմի՝ «Պեպոյի» երաժշտությունը՝ սկիզբ դնելով կինոյի և թատրոնի համար երկարատև ստեղծագործական գործունեությանը։ 1939 թվականի ամռանը Խաչատրյանը վեցամսյա այցով մեկնում է Հայաստան՝ խորությամբ ուսումնասիրելու ազգային պարերն ու երաժշտական բանահյուսությունը։ Այս ընկղմումը նրա համար հիմք է ծառայում իր առաջին բալետի՝ «Երջանկության» ստեղծման համար, որի լիբրետոն, հեղինակված Գևորգ Հովհաննիսյանի կողմից, պատկերում էր հայկական գյուղական կյանքը։ Այս նյութը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին կվերամշակվի՝ ծնունդ տալով նրա պարարվեստի գլուխգործոցին՝ «Գայանե» բալետին։

Բեմական հաղթարշավներից մինչև գաղափարախոսական հալածանքներ

Բեմադրվելով 1942 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Պերմում՝ պաշարված Լենինգրադից տարհանված Կիրովի թատրոնի թատերախմբի կողմից, «Գայանեն» անմիջապես մեծ հաջողություն է արձանագրում և 1943 թվականին կոմպոզիտորին բերում առաջին աստիճանի Ստալինյան մրցանակ։ Խաչատրյանն այդ մրցանակի գումարը նվիրաբերում է Կարմիր բանակի համար տանկի կառուցմանը։ Այս բալետից քաղված հանրահռչակ «Սուսերով պարը» համաշխարհային ճանաչում է ձեռք բերում։ 1944 թվականին նա գրում է Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության պետական օրհներգի երաժշտությունը։

Բալետներին զուգահեռ, նրա կոնցերտները կազմում են գործիքային նշանավոր մի շարք՝ Դաշնամուրի կոնցերտը (1936, նվիրված Լև Օբորինին), վիրտուոզ Ջութակի կոնցերտը (1940, առաջին կատարող՝ Դավիթ Օյստրախ) և Թավջութակի կոնցերտը (1946, առաջին կատարող՝ Սվյատոսլավ Կնուշևիցկի)։ Նա նաև ստեղծում է Լոպե դե Վեգայի «Վալենսիայի այրին» (1940) և Միխայիլ Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» (1941) դրամաների ներկայացումների երաժշտությունը, որի հանրահայտ «Վալսը» դասվել է համաշխարհային դասական նմուշների շարքին։

Չնայած ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միությունում ունեցած իր բարձր դիրքին՝ Խաչատրյանը ծանր հարված է ստանում 1948 թվականի հունվարին՝ Անդրեյ Ժդանովի նախաձեռնած Կենտկոմի որոշմամբ։ Սերգեյ Պրոկոֆևի և Դմիտրի Շոստակովիչի կողքին մեղադրվելով «ֆորմալիզմի» մեջ, հատկապես իր «Երրորդ սիմֆոնիայի» պատճառով, նա ժամանակավորապես ենթարկվում է գրաքննության և ստիպված է լինում հեռանալ Հայաստան, մինչև որ 1948 թվականի վերջին արդարացվում է Լենինին նվիրված ֆիլմի երաժշտության շնորհիվ։

1954 թվականին նա ավարտում է «Սպարտակ» մոնումենտալ բալետի պարտիտուրը, որը բեմադրվում է 1956 թվականին Կիրովի թատրոնում և 1959-ին արժանանում Լենինյան մրցանակի։ «Սպարտակի և Ֆրիգիայի ադաջոն» մնում է բալետային արվեստի հուզականության և դրամատիկական կրքի գագաթնակետերից մեկը։

Մանկավարժը և կենդանի հիշողությունը

1950 թվականից սկսած՝ Խաչատրյանը զբաղվում է դիրիժորությամբ և շրջագայում շուրջ քառասուն երկրներում՝ ղեկավարելով սեփական ստեղծագործությունները։ Լինելով Գնեսինների ինստիտուտի և Մոսկվայի կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր՝ նա ազգային ձայնին նվիրվածությունը փոխանցել է բազմաթիվ ուսանողների, որոնց թվում էին հայ կոմպոզիտորներ Էդգար Հովհաննիսյանն ու Միքայել Թարիվերդիևը։ Նրա բեղմնավոր ազդեցությունը խոր հետք է թողել ժամանակակիցների՝ Առնո Բաբաջանյանի, Ալեքսանդր Հարությունյանի և Էդվարդ Միրզոյանի վրա։

Պարգևատրված Լենինի շքանշանով, 1973 թվականին արժանացած Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչմանը և 1974 թվականին՝ Ֆրանսիայի Արվեստի և գրականության շքանշանի կոմանդորի աստիճանին, Արամ Խաչատրյանը մահացավ Մոսկվայում 1978 թվականին։ Նրա աճյունն ամփոփված է Երևանում՝ Կոմիտասի անվան պանթեոնում, հայ մշակույթի այնպիսի մեծությունների կողքին, ինչպիսիք են Մարտիրոս Սարյանը և Ավետիք Իսահակյանը։ 1985 թվականին Մարսելի կոնսերվատորիայում Գաստոն Դեֆերի կողմից, Էդվարդ Միրզոյանի ներկայությամբ, բացվեց Լևոն Թոքմաջյանի հեղինակած կիսանդրին։ Երևանում նրա ժառանգությունն ապրում է Զարոբյան փողոցում գտնվող տուն-թանգարանի, նրա անունը կրող հեղինակավոր համերգասրահի և նոր տաղանդներ բացահայտելու նպատակով հիմնադրված միջազգային մրցույթի միջոցով։