Սարդարապատի ճակատամարտը. 1918 թվականի մայիսյան հերոսական զարթոնքը

1918 թվականի մայիսի վերջին՝ Երևանից ընդամենը քառասուն կիլոմետր դեպի արևմուտք, Արարատյան դաշտավայրում վճռվում էր հայ ժողովրդի ճակատագիրը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասյան ռազմաճակատում ծավալված Սարդարապատի ճակատամարտը, որը հավաքական հիշողության մեջ հաճախ անվանում են «20-րդ դարի նոր Ավարայր», մայիսի 21-ից 29-ը հայկական կանոնավոր զորամասերին ու կամավորականներին առճակատեց Օսմանյան կայսրության ներխուժող զորքերի դեմ։ Խնդիրը սոսկ տարածքային պաշտպանությունը չէր. խոսքը հայ ժողովրդի իսպառ բնաջնջումը կանխելու և սեփական պետականության վերածննդի ուղին հարթելու մասին էր։

1918 թվականի մայիսյան վտանգը և հանձնվելուց հրաժարումը

1917 թվականի ռուսական հեղափոխությունից և Երզնկայի զինադադարից հետո ռուսական բանակը լքեց Կովկասյան ռազմաճակատը՝ տարածաշրջանի պաշտպանությունը թողնելով սակավաթիվ հայկական ջոկատների ուսերին։ Արդեն 1918 թվականի փետրվարին Մեհմեդ Վեհիբ փաշայի օսմանյան 3-րդ բանակը վերսկսեց հարձակումը Արևմտյան Հայաստանում։ Չնայած մարտին Բրեստ-Լիտովսկի հաշտության պայմանագրի ստորագրմանը՝ թուրքական զորքերը շարունակեցին իրենց առաջխաղացումը. Տրապիզոնի բանակցությունների տապալումից հետո՝ ապրիլի 25-ին ընկավ Կարսի բերդը, իսկ մայիսի 15-ին գրավվեց Ալեքսանդրապոլը (ներկայիս Գյումրին)։ Ազատ էր մնացել երկրի միայն մի փոքր հատվածը, որտեղ կուտակվել էր Հայոց ցեղասպանությունից մազապուրծ եղած շուրջ 350 000 գաղթական։

Թշնամու առաջխաղացումը խոր տագնապի մեջ գցեց ղեկավարությանը։ Բաթումի բանակցությունների ժամանակ Ալեքսանդր Խատիսյանից և Հովհաննես Քաջազնունուց կազմված հայկական պատվիրակությունը խորհուրդ էր տալիս դիմադրություն ցույց չտալ, իսկ օսմանցի գեներալ Խալիլ բեյը մայիսի 19-ին հայտարարում էր, թե հայերը պարտված են։ Երևանում քաղաքային խորհուրդը մայիսի 18-ին ընդունեց քաղաքագլուխ Թադևոս Թոշյանի առաջարկը՝ Երևանը տարհանել դեպի Քանաքեռ և քաղաքն առանց մարտի հանձնել։ Սակայն Երևանի ազգային խորհրդի հատուկ կոմիտեն՝ Արամ Մանուկյանի գլխավորությամբ, անմիջապես չեղարկեց այդ որոշումը։ Զորահավաքի ենթարկելով մոտ 1500 բնակչի՝ Մանուկյանն ամրաշինական աշխատանքներ սկսեց քաղաքի մատույցներում, հատկապես Եռաբլրի շրջակայքում։ Նույն օրը պարետ Արշավիր Շահխաթունու ուղեկցությամբ նա մեկնեց Էջմիածին՝ առաջարկելով Գևորգ Ե Սուրենյանց Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին ապաստանել Բյուրականում։ Եկեղեցու հովվապետը կտրականապես հրաժարվեց հեռանալ և կարգադրեց հնչեցնել տագնապի զանգերը՝ ժողովրդին կոչ անելով անկոտրում դիմադրության։

Համընդհանուր զորաշարժն Արարատյան դաշտում

Հայկական ուժերի գլխավոր հրամանատար, գեներալ-մայոր Թովմաս Նազարբեկյանը և նրա շտաբի պետ Եվգենի Վիշինսկին վերախմբավորեցին զորքերը՝ փակելու Թիֆլիսի և Երևանի ուղղությունները։ Գեներալ-մայոր Մովսես Սիլիկյանը ստանձնեց Երևանյան զորախմբի հրամանատարությունը՝ իր շտաբը տեղակայելով Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում՝ գնդապետ Ալեքսանդր Վեկիլյանի հետ միասին։ Սարդարապատի ճակատում ռազմական գործողությունների անմիջական ղեկավարումը վստահվեց գնդապետ Դանիել Բեկ-Փիրումյանին, որի օգնականը կապիտան Ալեքսանդր Շնեուրն էր։

Մարտերի սկզբում հայկական կողմի ուժերը կազմում էին 9 000-ից 10 000 մարդ (հետագայում՝ Բաշ Ապարան օգնական ուժեր ուղարկելուց հետո, կրճատվեցին մինչև 6 000 կամ 6 500-ի), որոնց աջակցում էր 28 հրանոթ՝ գնդապետ Քրիստափոր Արարատյանի ղեկավարությամբ։ Այս զորքերի կազմում էին Հայկական կորպուսի 2-րդ դիվիզիան (հատկապես գնդապետ Պողոս-Բեկ Փիրումյանի 5-րդ հրաձգային գունդը և փոխգնդապետ Աբրահամ Դոլուխանյանի 6-րդ գունդը), Ալեքսեյ Պերեկրյոստովի պարտիզանական հրաձիգները, Կարապետ Հասան-Փաշայանի գլխավորած Վանի, Զեյթունի և Երզնկայի կամավորները, ինչպես նաև Ջհանգիր աղայի և Ուսուբ բեկի հրամանատարությամբ գործող եզդիական 300 հոգանոց հեծելազորը։ Մարտերին մասնակցում էր նաև հեծելազորի երիտասարդ սպա, ապագա մարշալ Հովհաննես Բաղրամյանը։ Նրանց դեմ Յակուբ Շևքի փաշայի բանակային կորպուսի կազմում գործող գնդապետ Փիրսելիմօղլու Համդի բեյի օսմանյան 36-րդ դիվիզիան դաշտ էր դուրս բերել 7 500-ից մինչև 10 000 զինվոր և քուրդ հեծյալներ՝ 40 հրետանային զինատեսակով։

Մայիսի 22-ի հակահարձակումից մինչև հաղթանակ

Թուրքական առաջխաղացումը ճակատագրական դարձավ մայիսի 21-ին. հարձակվողները գրավեցին Սարդարապատ գյուղն ու երկաթուղային կայարանը, ապա Գեչրլուն և Վերին Ղուլիբեկլուն՝ Ղամիշլուի կիսակայարանի մոտ մոտենալով Երևանին մոտ քսան կիլոմետր հեռավորության վրա։ 100 000 գաղթականների հետ հաղորդակցությունը կտրվելու վտանգի տակ էր։ Կապիտան Խորեն Իգիթխանյանի հրետանային մարտկոցը Արտաշարի մոտ վճռականորեն կասեցրեց այդ առաջխաղացումը, մինչդեռ Արաքսի վրայի կամուրջները, ինչպես օրինակ Մարգարայի կամուրջը, պայթեցվեցին կամ հաստատակամորեն պաշտպանվեցին՝ հայկական թիկունքն ապահովելու նպատակով։

Մայիսի 22-ի վաղ առավոտյան, Մոլլա Բայազետում Ջհանգիր աղայի հեծյալների տարած գիշերային հաղթական մարտից հետո, գնդապետ Դանիել Բեկ-Փիրումյանը համընդհանուր հակահարձակման հրաման տվեց։ 5-րդ և 6-րդ գնդերը, Իգիթխանյանի, Վլադիմիր Սակկիլարիի, Նիկոլայ Կլիչի և Սերգո Աթանեսյանի մարտկոցների դիպուկ կրակի աջակցությամբ, Ղամիշլուում ճեղքեցին օսմանյան գծերը։ Սվինամարտերից հետո հակառակորդի զորքերը մատնվեցին փախուստի՝ մարտադաշտում թողնելով ավելի քան 500 սպանված և վիրավոր։ Հայկական ուժերն ազատագրեցին Սարդարապատը, Գեչրլուն, Մոլլա Բայազետը, Ուջանն ու Կոշը՝ առաջանալով 15-ից 20 կիլոմետր։ Մարտից առաջ Գարեգին արքեպիսկոպոս Հովսեփյանը ոգեշնչել էր 5-րդ գնդի մարտիկներին՝ նրանց անվանելով «Մահապարտներ»։

Մայիսի 24-ին գեներալ Սիլիկյանը հանդես եկավ կոչով՝ հրամայելով մինչև հիսուն տարեկան բոլոր տղամարդկանց զենք վերցնել։ Մայիսի 24-ի օսմանյան նոր գրոհները ձախողվեցին հայկական հրետանու կրակի տակ։ Ի վերջո, Հասան-Փաշայանի շարասյան և Փանդուխտի ղեկավարած մշեցի 200 կամավորների ջոկատի իրականացրած շրջանցիկ զորաշարժը ջախջախիչ հարված հասցրեց թշնամու թիկունքին և ձախ թևին։ Օսմանյան զորքերը ստիպված եղան նահանջել Ալեքսանդրապոլի և Անիի ուղղությամբ։

Պետականաշեն հաղթանակ և հիշողության սրբավայր

Ինչպես նշել է պատմաբան Քրիստոֆեր Ջ. Ուոքերը, առանց այս հաղթական դիմադրության՝ «միանգամայն հնարավոր է, որ «Հայաստան» բառն այլևս լիներ սոսկ անտիկ աշխարհագրության եզրույթ»։ Ջախջախելով օսմանյան հարձակումը Սարդարապատում և Բաշ Ապարանում՝ հայ մարտիկները փրկեցին ժողովրդին նոր կոտորածներից և հնարավոր դարձրին Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ծնունդը, որը հռչակվեց 1918 թվականի մայիսի 28-ին, իսկ հունիսի 4-ին կնքվեց Բաթումի պայմանագիրը։

Ճակատամարտի հիսունամյակի առթիվ՝ 1968 թվականի մայիսին, մարտադաշտում բացվեց կարմիր տուֆից կերտված հուշահամալիր, որի հեղինակներն են ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանը և քանդակագործ Արա Հարությունյանը։ Իր վեհաշուք զանգակատնով և թևավոր ցուլերով այս համալիրը հավերժացնում է նրանց հիշատակը, ովքեր Հայաստանին պարգևեցին գոյատևում և վերագտնված ազատություն։