Խորովածը՝ հայկական սեղանի և ավանդույթների բաբախող սիրտը
Հայկական խոհարարական մշակույթում ոչ մի ընտանեկան հանդիսություն կամ ժողովրդական տոնակատարություն հնարավոր չէ պատկերացնել առանց խորովածի: Խորոված մսի այս խորհրդանշական կերակրատեսակը, որն անպակաս է ինչպես Հայաստանի և սփյուռքի ռեստորաններում, այնպես էլ ընտանեկան հավաքույթների ժամանակ, սոսկ խոհարարական պատրաստուկ չէ, այլ շփման և տոնի իսկական ծիսակատարություն:
Դարավոր ավանդույթ՝ ամրագրված տեքստերում և պատմության մեջ
Ստուգաբանորեն խորոված եզրույթը հայերենում նշանակում է «կրակի վրա եփված/խորովված» և ծագում է խորովել բայից, որն առաջացել է հնդեվրոպական qor (այրել, կիզել) արմատից: Այս գործելակերպի հնությունը վաղ միջնադարում վկայել է պատմահայր Մովսես Խորենացին, որն արդեն հիշատակում էր միս խորովելու երկաթե շյուղը (շամփուր): 17-րդ դարում բանաստեղծ Անդրեաս Արծկեցին նույնպես հիշատակում է խորովածն իր «Տաղ վասն գինւոյ և ուրախութեան» (կամ խրախճանաց) ստեղծագործության մեջ:
Նույն ժամանակաշրջանում ֆրանսիացի ճանապարհորդ Ժան Շարդենը ճշգրիտ վկայություն է թողել իր «Ասպետ Շարդենի ճանապարհորդությունները Պարսկաստան և Արևելքի այլ վայրեր» երկում: Նա նկարագրում է հայերի շրջանում նկատված մի պարզունակ եղանակ, ըստ որի՝ ոչխարը կամ գառը կարում էին հենց իր մորթու մեջ, ապա գիշերը թաղում տաք մոխրի ու ածուխների տակ՝ տաք շագանակների նման: Այս հնագույն սովորույթն առնչվում է հովվի խորովածի հովվական ավանդույթին, որտեղ սեփական գեղմի մեջ փաթաթված կենդանու միսը թաղվում է մոտ հիսուն սանտիմետր խորությամբ փոսում, ծածկվում հողով, որի վրա կրակ են պահպանում:
Շամփուրի արվեստն ու պատրաստման կանոնները
Թեև այն ավանդաբար պատրաստվում է խոզի (խոզ), գառան (գառ) կամ տավարի (տավար) մսից, խորովածը թույլատրում է մսի լայն տեսականի՝ ըստ նախասիրության՝ հավի միս (հավ), ավելի հազվադեպ՝ հորթի միս (հորթ), ինչպես նաև այծի, նապաստակի, որսի միս, թռչնամիս կամ ձուկ: Հայաստանում ընտրված կտորները շատ հաճախ պահպանում են ոսկորը, ինչպես կողոսկրերի (չալաղաջի) դեպքում:
Պատրաստումը հիմնված է մանրակրկիտ կտրատման և համեմման (մարինացման) վրա: Մսի կտորները խառնում են առատ մանրացված կամ ձեռքով ճզմված սոխի հետ, համեմում աղով և այնպիսի խոտաբույսերով, ինչպիսիք են ռեհանը (ռեհան) կամ կոտեմը/ծիթրոնը (ծիթրոն): Այս թրմումը սովորաբար տևում է 2-ից 12 ժամ և կարող է հասնել մեկից երկու օրվա՝ ըստ այսպես կոչված բաստուրմայացման գործընթացի: Հայաստանն առանձնանում է քացախի մերժմամբ. խոհարարները երբեմն նախընտրում են հանքային ջուր, բուսայուղ, մրգահյութեր կամ գինի ավելացնել:
Այնուհետև մսի կտորները շարվում են մետաղական կամ փայտե շյուղերի՝ շամփուրների (շամփուր) վրա՝ կրակարանի (մանղալ) վրա խորովվելու կամ թոնրի մեջ կախվելու համար: «Armenian Food: Fact, Fiction & Folklore» (2006) հիմնարար աշխատությունը նշում է երեք հիմնական տեխնիկական խորհուրդ. - Կրակի և շամփուրների միջև պահպանել 12-ից 15 սանտիմետր հեռավորություն, - Ամենամեծ կտորները համակարգված կերպով տեղադրել կենտրոնում, որտեղ ջերմությունն ամենաուժեղն է, - Շամփուրները սերտորեն մոտեցնել միմյանց՝ օջախի ջերմությունը կենտրոնացնելու և պահպանելու համար:
Տարատեսակներ, բանջարեղեն և խավարտներ
Խորովածի ցանկն ունի մի քանի ճանաչված տարատեսակներ: Կարսի խորովածը պատմականորեն բնորոշվում է մսի շատ մեծ կտորներով, որոնք կարող են կշռել մինչև 500 գրամ, ավանդաբար կտրվում են գառան երիկամային մասից, մատուցվում լոլիկով և համեմվում գինով կամ կոնյակով: Գոյություն ունի նաև ղազանի խորովածը՝ տարատեսակ, որտեղ միսը՝ մարինացված կամ ոչ, տապակվում է կաթսայի (ղազան) կամ թավայի մեջ՝ առանց մանղալի կամ թոնրի կիրառման:
Համտեսումն անպայմանորեն ուղեկցվում է խորոված բանջարեղենով: Ամռան շրջանում լոլիկը, սմբուկն ու պղպեղն ամբողջությամբ շարվում են շամփուրների վրա, եփվում ածուխների վրա, ապա կտրատվում տարայի մեջ, համեմվում աղով և ճզմած սխտորով: Կարտոֆիլը նույնպես կարող է խորովվել: Սեղանին ավանդական լավաշ հացն անփոխարինելի է: Այլ տարածված խավարտների թվում են կանաչեղենը կամ բանջարեղենը, ինչպիսիք են ծնեբեկը կամ կանաչ լոբին, որոնք տապակում են թավայի մեջ, ապա խառնում հարած ձվի հետ:
Քաղաքային մշակույթ, կինո և տոնակատարություններ
Հայաստանի մայրաքաղաքում այս կերակրատեսակի համբավը ձևավորում է նույնիսկ քաղաքային աշխարհագրությունը. Երևանում Պռոշյան փողոցը այցելուների կողմից ստացել է «խորովածանոցների փողոց» մականունը՝ մասնագիտացված հաստատությունների մեծ խտության պատճառով:
Միս խորովելու այս մշակույթը դրոշմվել է ժողովրդական հիշողության մեջ խորհրդային կինոյի միջոցով: 1976 թվականի «Երբ գալիս է սեպտեմբերը» ֆիլմում դերասան Արմեն Ջիգարխանյանը, մարմնավորելով Լևոնի կերպարը, թոռնիկի հետ խորոված է պատրաստում մոսկովյան բնակարանի պատշգամբում: Թանձր ծուխը տագնապեցնում է հարևաններին, որոնք հրշեջներ են կանչում. միջադեպն ավարտվում է ուրախ հավաքույթով, որտեղ ամբողջ շենքը հավաքվում է նրա տանը՝ ճաշը կիսելու:
Միասին ապրելու այս արվեստը հավերժացնելու և տոնելու նպատակով Հայաստանի հյուսիսում գտնվող Ախթալա քաղաքում 2009 թվականից ի վեր անցկացվում է խորովածի ամենամյա փառատոն: Այս գաստրոնոմիական միջոցառումը գրավում է հսկայական բազմություն. 2012 թվականին Հայաստանում ԱՄՆ դեսպան Ջոն Հեֆերնը ծխացող շամփուրների շուրջ հավաքված շուրջ 15 000 մասնակիցների թվում էր:
Աղբյուրներ
- Khorovats (Wikipedia fr)
- Khorovats (Wikipedia en)
- Հայկական խորոված (Wikipedia hy)
- Хоровац (Wikipedia ru)
Վիքիպեդիայի (CC BY-SA 4.0) և Վիքիդարանի (CC BY-SA 3.0) տեքստերը՝ օգտագործված որպես աղբյուր։
Հոդվածը գրվել է արհեստական բանականության գործիքով՝ նշված աղբյուրներից, ստուգվել է խմբագրության կողմից և ավտոմատ թարգմանվել ֆրանսերենից։
Կարդացեք նաև
Վարդավառ. ջրի և լույսի հայկական մեծ տոնըԲացահայտեք Վարդավառի պատմությունն ու ծեսերը՝ հեթանոսական ավանդույթները, ջրի պաշտամունքն ու Պայծառակերպության տոնը միահյուսող հայկական խորհրդանշական տոնը:
Քոչարի. խորհրդանշական պարի պատմությունը, քայլերը և հիշողությունըԲացահայտեք Հայկական լեռնաշխարհում ծնված շուրջպար քոչարին՝ ինքնատիպ շարժումներից մինչև ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ժառանգության ցանկում ընդգրկվելը։
Արենի-1-ի գինեգործարանը. գինու հազարամյա արմատները ՀայաստանումԲացահայտեք Արենի-1-ը՝ աշխարհի հնագույն գինեգործական համալիրը, որը հայտնաբերվել է Հայաստանի սրտում՝ Վայոց ձորի մարզում: