Քոչարի. խորհրդանշական պարի պատմությունը, քայլերն ու հիշողությունը

Քոչարին (Քոչարի) հայ ավանդական արվեստի ամենակենսունակ դրսևորումներից մեկն է: Ծնվելով Հայկական լեռնաշխարհում՝ այս կոլեկտիվ շուրջպարը հայերի կողմից պարվում է ավելի քան հազար տարի: Մարմնավորելով տարածաշրջանի երաժշտական և պարարվեստի ժառանգության կարևորագույն մասը՝ այս բառն ունի նաև առանձնահատուկ հնչեղություն սահմաններից դուրս և բոլորովին այլ ոլորտում նույնիսկ վերաբերում է եգիպտական համանուն խոհարարական ավանդույթին, որը նույնպես ճանաչվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից:

Ռազմական շարժուձև և հազարամյա արմատներ

Հավասարապես պարվելով թե՛ տղամարդկանց, թե՛ կանանց կողմից՝ հայկական քոչարին կոչված է եղել տպավորելու և ահաբեկելու: Հայկական լեռնաշխարհի յուրաքանչյուր շրջանում նախկինում գոյություն ուներ յուրահատուկ տարբերակ, որը տարբերվում էր ինչպես կատարման ոճով, այնպես էլ իր ուրույն երաժշտությամբ: Խաղացանկային հիշատակումներից մեկն ի դեպ դրա ստեղծումը կամ հիմնադրումը կապում է 1800 թվականի հետ:

Պարային կառուցվածքը ենթարկվում է յուրօրինակ ֆիզիկական կանոնների: Ինչպես վերլուծել է Ջոն Բլեքինգը, քոչարին պարողներին միավորում է կողք կողքի՝ ձեռք ձեռքի բռնած, կազմելով շուրջպար, որի տեմպը տատանվում է չափավորից մինչև արագ ռիթմի միջև: Պարի ընթացքում մասնակիցները նմանակում են այծերի թռիչքները: Շարժումները, որոնցում կատարողները կքանստում են և երևակայական հակառակորդի դեմ գլխով հարվածներ նմանակում, հաջորդում են դեպի վեր կատարվող եռանդուն ցատկերին:

Իր զարգացման ընթացքում պարն ընդգրկել է նոր տարրեր, օրինակ՝ «տրեմոլոյի քայլը», որը ենթադրում է ամբողջ մարմնի թափահարում: Հայերեն ստուգաբանությունն ուղղակիորեն բացատրում է մարմնական այս մեխանիկան. «քոչարի» եզրույթը բառացիորեն նշանակում է «եկ ծնկի»՝ առաջանալով ծունկ նշանակող gudj (կամ goudj, գուճ) և «եկ» թարգմանվող ari (արի) բառերի զուգորդումից:

Պատմական ուղի և տարածաշրջանային տարբերակներ

Իր պատմական և տարածքային ուղու առումով պարը տարածվել է Հայաստանի արևելյան հատվածում Հայոց ցեղասպանությունից հետո: Հայկական ավանդույթին զուգահեռ՝ այսօր տարբերակներ են պարվում նաև այլ ժողովուրդների, մասնավորապես՝ ասորիների և պոնտոսցի հույների կողմից:

Պոնտոսի հույների շրջանում պարը կրում է Kótsari (Κότσαρι) անվանումը և, ինչպես հայկական քոչարին, դասվում է կորովի ու ռազմական պարերի շարքին: Սկզբնապես կատարվելով փակ շրջանով 2/4 զույգ չափով՝ այն իր պոնտական անվանումն ստացել է kotsi (կամ kots, որն առաջացել է միջնադարյան հունարեն kottion-ից, որը նշանակում է կրունկ) և airo (բարձրացնել կամ վեր հանել) բառերից: Ամբողջությունն ունի «կրունկը բարձրացնել» նշանակությունը, քանի որ կրունկը հույների կողմից համարվում էր ոտքի հիմնական մասը, որի վրա հենվում է պարողը:

Այս ավանդույթները համաշխարհային մակարդակով ինստիտուցիոնալ ուշադրության են արժանացել: Այսպես, հայկական քոչարին 2017 թվականին ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի անհապաղ պաշտպանության կարիք ունեցող ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկում: