Կոմիտաս. հայ ժողովրդի վերագտնված ձայնը

1869 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Օսմանյան կայսրության Քյոթահիա քաղաքում ծնված Սողոմոն Սողոմոնյանը՝ մարդը, որը հետագայում պիտի դառնար հայր Կոմիտասը, իր մեջ կրում էր մի ժողովրդի և նրա երգերի պատմությունը։ Վեց ամսականում զրկվելով մորից, իսկ տասնմեկ տարեկանում՝ հորից, Գողթն գավառից սերող թուրքախոս ընտանիքում մեծացող պատանին վաղ հասակից ճաշակում է ծայրահեղ չքավորությունը։ Ոչինչ, թվում էր, նրան չէր նախասահմանում նման երաժշտական ճակատագիր, բացառությամբ կիրակնօրյա պատարագների ժամանակ նկատված հիասքանչ ձայնի։ 1881 թվականին նրա թեմի առաջնորդը նրան տանում է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, որտեղ Գևորգ Դ կաթողիկոսը հիմնել էր ճեմարան՝ բաց մի քանի որբերի համար։ Թեև նա այդ ժամանակ չէր տիրապետում հայերենին, Սողոմոնը հուզում է կաթողիկոսին՝ երգելով «Լույս զվարթ» շարականը։ Ընդունվելով Գևորգյան ճեմարան՝ նա այնտեղ սովորում է հայերեն, Քրիստափոր Կարա-Մուրզայի ղեկավարությամբ ծանոթանում երգչախմբային երգեցողությանը և տարվում հին նևմային նոտագրությամբ՝ խազերով։

1894 թվականին ձեռնադրվելով կուսակրոն քահանա Կոմիտաս հոգևոր անվամբ՝ ի պատիվ 7-րդ դարի կաթողիկոսի և երաժշտի, իսկ 1895 թվականին ստանալով վարդապետի աստիճան, նա այնուհետև իր կյանքը նվիրում է ժողովրդական և հոգևոր մեղեդիներին։

Ժողովրդական երգի և եկեղեցական ձայնեղանակների ակունքներում

Գիտակցելով արևմտյան ներդաշնակության ազդեցության տակ ավանդական եկեղեցական միաձայնության կրած աղճատումները՝ Կոմիտասն իր առջև նպատակ է դնում վերագտնել հայկական պատարագի իսկական երաժշտական ձայնեղանակները։ Վայելելով Մկրտիչ Խրիմյան կաթողիկոսի աջակցությունը և բարերար Ալեքսանդր Մանթաշյանցի ֆինանսական օգնությունը՝ նա մեկնում է Թիֆլիս՝ Մակար Եկմալյանի մոտ կատարելագործելու իր կրթությունը, ապա 1896-1899 թվականներին հաստատվում Բեռլինում։ Այնտեղ նա Ֆրիդրիխ Վիլհելմի համալսարանում ուսանում է կոմպոզիցիա, դաշնամուր և երաժշտագիտություն այնպիսի մասնագետների մոտ, ինչպիսիք են Օսկար Ֆլայշերը, Հայնրիխ Բելերմանը և Մաքս Ֆրիդլենդերը, ու դառնում Միջազգային երաժշտական ընկերության առաջին անդամներից մեկը։

Վերադառնալով Էջմիածին՝ Կոմիտասն իր ուսանողների հետ շրջում է հայկական գյուղերով՝ գրառելու գեղջուկների խոսքն ու եղանակները։ Նրա մոտեցումը նորարարական էր երաժշտական ազգագրության համար. նա դիտարկում է երգերի ծնունդն առօրյա կյանքում, գրի առնում գյուղական բազմառիթմությունը և ճշգրտորեն նշում անգամ երգիչների շարժուձևը։ Այդպիսով հավաքվում է ավելի քան երեք հազար մեղեդի, որոնցից պահպանվել է մոտ հազարը՝ անմահացնելով աշխարհիկ ավանդույթները, հարսանեկան երգերը, օրորոցայինները կամ պարեղանակները։ Արդեն 1903 թվականին նա հրատարակում է «Հազար ու մի խաղ» ժողովածուն՝ միաժամանակ բացվելով տարածաշրջանի այլ մշակույթների առջև 1904 թվականին քրդական երգերի առաջամարտիկ ժողովածուի լույսընծայմամբ։ Սակայն այս գործունեությունը հանդիպում է Էջմիածնի պահպանողական հոգևորականության մի մասի անհասկացողությանը, որը նրան մեղադրում էր գեղջկական ու աշխարհիկ մեղեդիներով տարվելու մեջ։

Կոստանդնուպոլիսը և հայ արվեստի տարածումը

1910 թվականին, ցանկանալով ընդլայնել իր ունկնդիրների շրջանակը և խուսափել այդ եկեղեցական լարվածությունից, Կոմիտասը հաստատվում է Կոստանդնուպոլսի Պանգալթի թաղամասում, որտեղ որոշ ժամանակ ապրում է նկարիչ Փանոս Թերլեմեզյանի հետ։ Այնտեղ նա հիմնում է «Գուսան» երգչախումբը՝ համախմբելով հարյուրավոր երգիչների և երաժշտագիտության ոլորտում կրթելով մի շարք աշակերտների, որոնց թվում էին Բարսեղ Կանաչյանն ու Միհրան Թումաճանը։ Նրա երգչախմբերը կատարում են քառաձայն ներդաշնակված հոգևոր և ժողովրդական ստեղծագործություններ՝ քաղաքային լայն հանրության առջև բացահայտելով հայկական երաժշտական ժառանգության վսեմությունը։

Կոմիտասն իր գիտելիքները տարածում է նաև Եվրոպայում՝ դասախոսությունների և համերգների միջոցով։ Փարիզում և Բեռլինում նրա ելույթներն արժանանում են հիացմունքի։ Երաժշտագետ Լուի Լալուան 1906 թվականին Mercure Musical պարբերականի էջերում գովերգում է նրա արվեստի արտակարգ մեղմությունն ու խորասուզված ջերմեռանդությունը։ 1912 թվականին կոմպոզիտորն ավարտում է Սուրբ Պատարագի (Պատարագ) համակարգումը, որի երգչախմբային տարբերակը մնայուն տեղ է գրավում։ Երկու տարի անց նա Փարիզում մասնակցում է Միջազգային երաժշտական ընկերության համաժողովին, որտեղ նրա աշխատանքներն ու վոկալ կատարումներն արժանանում են այնպիսի երաժիշտների ուշադրությանն ու գովասանքին, ինչպիսին է Կլոդ Դեբյուսին։

1915 թվականի ձերբակալությունը և աքսորը լռության մեջ

Այս բուռն ստեղծագործական ուղին բռնի կերպով ընդհատվում է Առաջին համաշխարհային պատերազմով։ 1915 թվականի ապրիլի 24-ի գիշերը Կոմիտասը Կոստանդնուպոլսում օսմանյան իշխանությունների կողմից ձերբակալված հայ մտավորականների թվում էր։ Բանտարկվելուց, ապա տարագրյալների գնացք նստեցվելուց հետո նա տեղափոխվում է Անատոլիայի Այաշի և Չանղըրըի արգելափակման վայրեր։ Այդ տեղափոխման և բանտարկության ընթացքում նա ենթարկվում է ֆիզիկական բռնության և ականատես լինում իր ընկերների տառապանքին, որոնցից շատերը հետագայում մահապատժի են ենթարկվում։

Շնորհիվ արտաքին միջամտությունների, այդ թվում՝ ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորգենթաուի և թուրք մտավորականների գործադրած ջանքերի, Կոմիտասն ընդգրկվում է կալանավորների այն սակավաթիվ խմբում, որոնք Թալեաթ փաշայի հրամանով ներում են ստանում և 1915 թվականի մայիսին թույլտվություն ստանում վերադառնալու Կոստանդնուպոլիս։ Վերադառնալով տուն՝ նա տեսնում է իր կողոպտված գրադարանն ու ցրված ձեռագրերը։ Խորապես ցնցված լինելով տեսած հալածանքներից և իր հայրենակիցների կոտորածներից՝ նա ձեռք է բերում ծանր հետվնասվածքային սթրեսային խանգարում։ Թեև 1916 թվականի գարնանը նրան դեռ հաջողվում է հորինել «Հայկական պարերը», նրա հոգեկան վիճակն արագորեն վատթարանում է՝ նրան պարփակելով լռության մեջ։

1916 թվականի աշնանը նա տեղափոխվում է Շիշլիի «Խաղաղության» հիվանդանոց, իսկ 1919 թվականին Կոստանդնուպոլսից մեկնում Ֆրանսիա։ Սկզբում բուժվելով Վիլ-Էվրարում՝ նա իր կյանքի վերջին տարիներն անցկացնում է Վիլժուիֆի հոգեբուժարանում, որտեղ և կնքում է իր մահկանացուն 1935 թվականի հոկտեմբերի 22-ին։

Մնայուն ներկայություն համաշխարհային ժառանգության մեջ

1936 թվականին Կոմիտասի աճյունը տեղափոխվում է Երևան՝ հանգչելու նրա անունը կրող Պանթեոնում։ Նրա աշխատանքի թողած ժառանգությունն անգնահատելի է. գրառելով 1915 թվականին մեծ մասամբ ոչնչացված հասարակության երգերը՝ նա պահպանեց հայ մշակութային հիշողության առանցքային մի մասը։

Նրա ձեռագրերի ողջ հավաքածուն այսօր ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» ռեգիստրում։ Երևանում Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիան, գլխավոր պողոտաներից մեկը և թանգարան-ինստիտուտը վառ են պահում նրա հիշատակը, իսկ նրա դիմանկարը 2018 թվականից զարդարում է 10 000 դրամանոց թղթադրամը։ Կամերային երաժշտական համույթները, երգիչներն ու դաշնակահարներն ամբողջ աշխարհում շարունակում են ձայնագրել ու կենդանի պահել նրա մշակումներն ու ստեղծագործությունները՝ անխաթար պահպանելով նրա գործի հնչեղությունը։