Վարդավառ. ջրի և լույսի հայկական մեծ տոնը

Ներառված լինելով Հայաստանի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկում՝ Վարդավառի (կամ Վարթավարի) տոնը հայ ժողովրդի ամենակենսունակ և սիրելի տոնակատարություններից մեկն է: Անցորդներին ու հարազատներին առատորեն ջրող ծիծաղով, բացականչություններով և ջրաշիթերով ուղեկցվող այս ամառային օրը քաղաքներն ու գյուղերը վերածում է համընդհանուր ցնծության թատերաբեմի: Սակայն այս ժողովրդական խաղի հետևում, որը երեխաները սիրով անվանում են ջրոցի, հնչում է շատ ավելի հին արձագանք, որտեղ միահյուսվում են նախաքրիստոնեական դիցաբանությունն ու առաքելական հավատքի հանդիսավորությունը:

Հնագույն զոհասեղաններից մինչև Թաբոր լեռ

Քրիստոնեական դարաշրջանից շատ առաջ Հայաստանում ամռան կեսին տոնում էին բնության առատությունը, բերքահավաքի ավարտը և ջրի հովանավոր ուժերը: Այդ ժամանակ Վարդավառը սերտորեն կապված էր ջրի, գեղեցկության, սիրո և պտղաբերության աստվածուհի Աստղիկի, ինչպես նաև Անահիտ աստվածուհու պաշտամունքի հետ: Հավատացյալները տաճարներում հասկեր էին նվիրաբերում, գինու հեղումներ կատարում և լեռնային ակնաղբյուրների մոտ գառներ զոհաբերում՝ անձրև խնդրելու և բերքը երաշտի, կարկուտի կամ մորեխների ավերածություններից պաշտպանելու համար:

Քրիստոնեության ընդունմամբ Հայ Առաքելական Եկեղեցին այս տոնակատարությունը ներառեց իր ծիսակարգի հիմքում: Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը սկզբում նախընտրեց Քրիստոսի Պայծառակերպության տոնը սահմանել հայկական օրացույցի առաջին օրը՝ Նավասարդ ամսվա 1-ին (օգոստոսի 11-ին)՝ այդպիսով քրիստոնեացնելով Աշտիշատի սրբավայրերում և Իննակնյա մեհյանում նախկինում տեղի ունեցող մեծահանդես հավաքը: Ավելի ուշ՝ 551 թվականին, Մովսես Բ կաթողիկոսը տոնը կապեց զատկական շրջանի հետ՝ այն տեղափոխելով Հոգեգալստից հետո յոթերորդ կիրակի օրը: Լինելով Հայ Եկեղեցու հինգ տաղավար տոներից (Տաղավար) մեկը՝ Վարդավառը նշվում է Զատիկից ուղիղ 98 օր (տասնչորս շաբաթ) անց՝ հունիսի 28-ից օգոստոսի 1-ն ընկած ժամանակահատվածում: Դրան նախորդում է մեկշաբաթյա պահքը, իսկ անմիջապես հաջորդում է երկուշաբթի օրը՝ Մեռելոցը՝ ննջեցյալների հոգիների հանգստությանը նվիրված աղոթքի կարգը:

Ջրի, վարդերի և խնձորի խորհրդանիշը

Վարդավառի ծեսերի կենտրոնում են մաքրագործող ջուրը, ծաղիկները և ամառվա առաջին մրգերը: Ավանդությամբ փոխանցված աստվածաշնչյան պատումների համաձայն՝ միմյանց վրա ջուր ցողելը հիշեցնում է նաև համաշխարհային Ջրհեղեղի մասին, երբ Նոյ նահապետը, Մասիս լեռան տապանից դեպի Նախիջևան իջնելով, իր սերունդներին պատվիրեց ջրել միմյանց և աղավնիներ բաց թողնել՝ ի հիշատակ մարդկությանը շնորհված փրկության:

Տոնի բուն անվանումը բազմաթիվ ուսումնասիրությունների տեղիք է տվել: Ժողովրդական ավանդությունը դրանում տեսնում է վարդ և վառ (բոցավառ կամ շողշողուն) բառերի միավորումը՝ հիշեցնելով Աստղիկին մատուցվող վարդերի փնջերը կամ Թաբոր լեռան վրա Պետրոս, Հակոբոս և Հովհաննես առաքյալների առջև պայծառակերպված Քրիստոսի շլացուցիչ գեղեցկությունը: Բազմավաստակ Ղևոնդ Ալիշանն այս ստուգաբանությունը կապել է աստվածուհու պաշտամունքի հետ, մինչդեռ լեզվաբան Գրիգոր Ղափանցյանը 1940 թվականին, իսկ այնուհետև Կ. Վ. Մելիք-Փաշայանը 1963 թվականին այնտեղ նշմարել են խեթական արմատ, որը միավորում է վադար (ջուր) և առ (լվանալ, ջրել) բառերը: Այլ հետազոտողներ, ինչպիսիք են Սուքիաս Պարոնյանը կամ Ա. Ե. Պետրոսյանը, ուսումնասիրել են կրակի պաշտամունքի կամ հնդեվրոպական արմատների հետ կապված վարկածները:

Անփոփոխ սովորույթների շարքում էր մինչև Վարդավառ խնձոր ուտելու արգելքը. միայն տոնի օրն էին ճաշակում տարվա առաջին մրգերը: Շատախում երիտասարդները նախորդ երեկոյան փայտ էին դիզում և խարույկներ վառում, որոնց շուրջ խորովում էին այդ առաջին խնձորները՝ պարելով մինչև լուսաբաց:

Լեռնային սրբավայրեր և տարածաշրջանային ավանդույթներ

Վարդավառը միշտ եղել է ուխտագնացության մեծ տոն: Հավատացյալները բարձրանում էին բարձունքները՝ աղբյուրների մոտ աղոթելու. Զանգեզուրի Խուստուփ լեռը համախմբում էր Կապանից և Մեղրիից եկած հավատացյալներին, իսկ մյուսները բարձրանում էին Մեծ Իշխանասար, Մռավ, Մեծ Քիրս կամ Դիզափայտ: Ավելի քան հարյուր վաթսուն սրբավայրեր և մատուռներ ողջ Հայաստանում և Արցախում ընդունել են այս ծիսական երթերը, այդ թվում՝ ողջ Մերձավոր Արևելքում հռչակված Տարոնի Սուրբ Կարապետ վանքը:

Յուրաքանչյուր շրջան ուներ իր յուրահատկությունները. Լոռիում ցողվող ջուրը բուրավետացվում էր վարդի թերթիկներով և անուշաբույր խոտաբույսերով. Սյունիքում ջրում էին պտղատու ծառերը՝ առատ բերք ապահովելու համար. Արցախում ընտանիքները հավաքվում էին բուժիչ համարվող աղբյուրների շուրջ: Տավուշի, Լոռու կամ Վարդենիսի բնակավայրերում տեղական ավանդույթը երբեմն տոնակատարությունը պահպանել է հուլիսի 20-ին կամ 22-ին հաջորդող կիրակի օրը, երբ գյուղատնտեսական աշխատանքներն արդեն ավարտված էին:

Սերունդներին փոխանցված մշակութային գանձ

Այս ծիսական հարստությունը ոգեշնչել է հայ դպրության մեծագույն վարպետներին: Մովսես Խորենացին ներբողներ է նվիրել Վարդավառի խորհրդին, փիլիսոփա Անանիա Շիրակացին և սուրբ Ներսես Շնորհալին հորինել են հոգևոր հրաշալի երգեր (շարականներ), իսկ սուրբ Գրիգոր Նարեկացին հավերժացրել է այդ շուքը իր հանրահայտ տաղում (Տաղ Վարդավառի): Միջնադարյան մանրանկարչության մեջ, ինչպես Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցու հնագույն որմնանկարում, Պայծառակերպության տեսարանը պատկերում է Քրիստոսին լուսապսակ մանդորլայի մեջ՝ Մովսեսի և Եղիայի շրջապատում:

Այսօր տոնական ոգին մնում է անխաթար: 2014 թվականից Հայաստանի երիտասարդական ակումբների դաշնությունը (FYCA) Գառնիի և Գեղարդի պատմական վայրերում կազմակերպում է Վարդավառի միջազգային փառատոնը՝ միավորելով արհեստագործական տաղավարները, շուրջպարերը (շուրջպար), գաթայի համտեսն ու ժողովրդական երգերը, որոնք կատարում է մասնավորապես «Նաիրյան» վոկալ անսամբլը: Ռուսաստանից մինչև Գլենդել՝ սփյուռքը շարունակում է նախնյաց հողի հետ այս անխախտ կապը:

Այս եզակի ժառանգությունը շարունակելու տոնել և տարածել՝ մեր ավանդույթների սիրահարները սիրով հրավիրվում են համախմբվելու Armenian Culture Fest փառատոնին, որը տեղի կունենա 2026 թվականի նոյեմբերի 7-ին Կալիֆոռնիայում: