Արենի-1-ի գինեգործարանը. գինու հազարամյա արմատները Հայաստանում

Հայաստանի հարավում՝ Արփա գետի ձախ ափին վեր խոյացող ժայռապատերի մեջ ծվարած Արենի-1 քարանձավը, որը հայտնի է նաև «Թռչունների քարանձավ» անվամբ, պարփակում է երկրի ամենաուշագրավ հնագիտական համալիրներից մեկը: Գտնվելով Վայոց ձորի մարզում՝ Արենի գյուղի մերձակայքում և Եղեգնաձոր քաղաքից 12 կիլոմետր հեռավորության վրա, ծովի մակարդակից շուրջ 1080 մետր բարձրության վրա տեղակայված այս բնական խոռոչը վկայում է հայկական արհեստագործական և գյուղատնտեսական հմտությունների հնության մասին: Դեռևս 5-րդ դարում պատմիչ Եղիշեն հիշատակել է այս վայրը որպես Արփանյալ ամրոց կամ ավան՝ ամրացված հանգույց, որը վերահսկում էր Շարուրի դաշտը Վայոց ձորին կապող ճանապարհը: 2007 թվականից ի վեր իրականացված պեղումների շարքն այստեղ ի հայտ է բերել բացառիկ պահպանվածությամբ գանձեր, այդ թվում՝ Երկրի վրա հայտնի հնագույն գինեգործարանը:

Քարայրային համալիր Վայոց ձորի սրտում

Արենի-1 խոռոչը պատկանում է կլաստոկարստային քարանձավների շարքին, որոնք դարերի ընթացքում ձևավորվել են կրաքարային կոնգլոմերատների մեջ: Կազմված լինելով երեք հիմնական սրահներից և ժայռի խորքում ճյուղավորվող մի շարք ներքին սրահներից՝ դրա մակերեսը գնահատվում է 400-ից 600 քառակուսի մետր: Մուգ թաղանթով պատված կամարների տակ գետինը թաքցնում է առնվազն չորս մետր խորությամբ հարուստ շերտագրություն, որտեղ հետազոտողներն առանձնացրել են պղնձի-քարի դարաշրջանի (էնեոլիթյան) բնակեցման մի քանի շերտեր՝ թվագրված հիմնականում մ.թ.ա. 4300-3500 թվականներով:

Այս պեղումներում ներգրավված էր միջազգային գիտական արշավախումբ՝ ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի գիտաշխատող Բորիս Գասպարյանի գլխավորությամբ, Լոս Անջելեսի Կալիֆոռնիայի համալսարանի Կոտսենի ինստիտուտից Գրիգոր Արեշյանի և Իռլանդիայի Քորքի համալսարանից Ռոն Փինհասիի հետ մեկտեղ, ինչպես նաև Կոնեկտիկուտի, Հայֆայի և Թել Ավիվի համալսարանների հետ համագործակցությամբ: Օրգանական նյութերի հազվագյուտ պահպանվածությունն Արենի-1-ում պայմանավորված է ներքին յուրահատուկ միկրոկլիմայով, որը բնութագրվում է ծայրահեղ չորությամբ և կայուն ջերմաստիճանով, ինչն էլ ավելի է ամրապնդվել նստվածքային շերտերը հերմետիկորեն փակած կարբոնատային հաստ կեղևով:

Աշխարհի հնագույն գինեգործական համալիրը

2011 թվականի հունվարին պաշտոնապես հայտարարվեց քարանձավում երբևէ հայտնաբերված ամենահին գինեգործական համալիրի բացահայտման մասին, որն ունի 6100 տարվա հնություն և վերագրվում է մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակին: Այս գործունեության առաջին հետքերը նկատվել էին դեռևս 2007 թվականի արշավների ժամանակ, երբ Բորիս Գասպարյանն ու նրա խումբը բացեցին կավե պարզունակ հնձանը:

Այս անտիկ գինեգործարանի կառուցվածքը վկայում է ճզմման գործընթացի կատարյալ իմացության մասին. խաղողը ճզմվում էր թեք հարթակի վրա, ինչը թույլ էր տալիս, որ հյութն անմիջապես հոսի դեպի հատակի մեջ փորված հավաքման մեծ ավազանը: Այս հնձանի և գետնի մեջ թաղված պահեստային հսկա անոթների (կարասների) շուրջ հնագետները հավաքել են բազմաթիվ խաղողի կորիզներ, չորացած որթատունկերի բեկորներ, ճզմված խաղողի մնացորդներ և պտղամաշկեր, ինչպես նաև եղեգնյա սնամեջ ցողուններ, որոնք կարող էին ծառայել ըմպելիքը քաշելու կամ համտեսելու համար: Կավե ամանների, գավաթի և խմելու թասի առկայությունը հաստատում է այս գինեգործարանի լիարժեք գործունեությունը: Հետազոտողները նաև նշել են, որ գինու սպառումը սոսկ կենցաղային բնույթ չէր կրում, այլ ուներ ծիսական նշանակություն արարողակարգային հավաքույթների ժամանակ:

Հազարամյա հագուստ և նուրբ արհեստագործություն

Բացի գինեգործական համալիրից, Արենի-1-ը բացահայտել է նյութական մշակույթի պատմության համար անգնահատելի նմուշներ: 2008 թվականի սեպտեմբերին հայ հնագետ և ասպիրանտ Դիանա Զարդարյանը կենդանիների արտաթորանքի պաշտպանիչ շերտի տակ խնամքով կառուցված շրջանաձև փոսում հայտնաբերեց 5500 տարվա հնություն ունեցող կաշվե կոշիկ: Տավարի կաշվի մեկ ամբողջական կտորից կարված, քուղերով ամրացված և ձևը պահպանելու համար հարդով ու խոտով լցոնված աջ ոտքի այս 37 չափսի կոշիկն իր հնությամբ գերազանցում է ալպյան Էցի մումիայի վրա գտնված կոշիկին:

Այս կոշիկին ավելանում են հագուստի այլ գտածոներ, մասնավորապես՝ հյուսածո եղեգնյա կիսաշրջազգեստ՝ թվագրված մ.թ.ա. 3900 թվականով, և վուշե կտորներ: Հյուսված տարրերի վրա երևացող նախշերը հիշեցնում են հայկական գորգի ավանդական զարդանախշերը՝ ապացուցելով այդ վաղ ժամանակաշրջանում տեքստիլ արվեստի կենսունակությունը: Քարանձավում պահպանվել էին նաև մետաղական դանակներ, ափի չափ ունեցող փոքր դաշույն, պարաններ, ինչպես նաև ավելի քան երեսուն տեսակի պտղատու բույսերի սերմեր, որոնց թվում՝ չորացած սալորներ և ծիրանի կորիզներ, ինչը վկայում է խիստ բազմազան գյուղատնտեսական տնտեսության մասին:

Ծեսեր, թաղումներ և գենետիկական տվյալներ

Քարանձավի խորքում՝ սննդի պահեստավորման տարաների մոտ, պեղողները հայտնաբերել են մարդկային թաղումներ, որոնք թվագրվում են ներկայից 5900-ից 6200 տարի առաջ: Երեխաներն այստեղ թաղվել էին ամբողջությամբ՝ կավե կարասների մեջ, մինչդեռ մեծահասակների պարագայում առկա էին երկրորդային թաղումներ կամ մասնատված մարմիններ: 13-14 տարեկան դեռահաս աղջիկների երեք գանգերի վրա նկատվել են զոհաբերական ծեսերի ժամանակ գուրզի հարվածներից առաջացած մահացու հետքեր: Այդ գանգերից մեկում 2009 թվականին հայտնաբերվել է մարդու ուղեղի պահպանված հնագույն հյուսվածքը, որի մակերեսային արյունատար անոթները դեռևս տեսանելի էին:

Արենի-1-ի էնեոլիթյան երեք անհատների նկատմամբ իրականացված պալեոգենետիկական հետազոտությունները թույլ են տվել նույնականացնել Y-քրոմոսոմի L1a հապլոխումբը, ինչպես նաև H, H2a1, K1a8 և U4a միտոքոնդրիալ գծերը: Գենետիկական պրոֆիլներից մեկը մատնանշում էր շիկահեր և կապույտ աչքերով անհատի: Իր գինեգործական կառույցների հոյակապությամբ և մնացորդների հազվադեպությամբ Արենի-1-ն անհերքելիորեն դառնում է Հայաստանի պատմության և մշակութային ժառանգության հիմնարար կոթողներից մեկը: