Վենետիկի և Վիեննայի Մխիթարյան հայրերը. երեք դար ի սպաս հայ դպրության

Մխիթարյան հայրերի հայ կաթողիկե վանական միաբանությունն ավելի քան երեք դար մարմնավորում է ինքնատիպ մտավոր և հոգևոր մի ուղի: Հիմնադրված լինելով 1701 թվականին Մխիթար Սեբաստացու կողմից՝ այս բենեդիկտյան միաբանությունն իր առաքելության կենտրոնում է դրել ուսումնասիրությունը, գրչությունը և ժառանգության պահպանումը: Պատմության արհավիրքների առջև միաբանները կերտել են լեզվական ու գրական պահպանության իսկական օջախներ՝ առաջնորդվելով ի սկզբանե ձևակերպված նշանաբանով. «Ազգը չզոհել կրոնին, ոչ էլ կրոնը՝ ազգին»:

Կոստանդնուպոլսից մինչև Վենետիկի ծովալճակի ափերը և Վիեննա

Ծնված 1676 թվականին Օսմանյան կայսրության Սեբաստիա քաղաքում՝ Մխիթարը քահանա է ձեռնադրվում 1696 թվականին: Իր ժողովրդի կրթական մակարդակը բարձրացնելու կամքով առաջնորդվելով՝ նա համախմբում է աշակերտների և 1701 թվականի սեպտեմբերի 8-ին Կոստանդնուպոլսում պաշտոնապես հիմնադրում իր միաբանությունը՝ Սուրբ Անտոն Աբբայի հովանու ներքո: Տեղի համայնքի ներսում ծագած լարվածության և իշխանությունների հետապնդումների պատճառով եղբայրությունը լքում է օսմանյան մայրաքաղաքը՝ հաստատվելու Մորեայի Մոդոն քաղաքում, որն այն ժամանակ գտնվում էր Վենետիկի վերահսկողության տակ: Միաբաններն այնտեղ վանք են կառուցում 1706 թվականին: 1712 թվականին Կղեմես XI պապը պաշտոնապես ճանաչում է միաբանությունը, որն ընտրում է Սուրբ Բենեդիկտի կանոնադրությանը հետևելու ուղին:

Օսմանցիների և վենետիկցիների միջև հակամարտության վերսկսումը հոգևորականներին ստիպում է 1715 թվականին լքել Մոդոնը: Ապաստանելով Վենետիկում՝ միաբանությունը 1717 թվականի օգոստոսի 26-ին Հանրապետության Սենատից ստանում է Սուրբ Ղազար կղզու մշտական տնօրինման իրավունքը: Մխիթարը և նրա ուղեկիցներն այնտեղ են հաստատվում 1717 թվականի սեպտեմբերի 8-ին: Աբբահայրն այնտեղ կառուցել է տալիս վանական համալիր՝ սեղանատնով և ընդարձակ գրադարանով, որի շինարարությունն ավարտվում է 1740 թվականին, և որտեղ էլ նա կնքում է իր մահկանացուն 1749 թվականի ապրիլի 27-ին: 1810 թվականին, երբ Նապոլեոնի հրամանագրով լուծարվում են Վենետիկի վանական հաստատությունները, Մխիթարյանները կայսրից հատուկ բացառություն են ստանում՝ իրենց ազգանվեր և մանկավարժական աշխատանքների շնորհիվ:

Միաբանության պատմությունը նշանավորվել է նաև բաժանումներով: 1773 թվականին աբբահայր Ստեփանոս Մելքոնյանի հետ տարաձայնությունների պատճառով միաբանների մի խումբ լքում է Վենետիկը՝ նախ հաստատվելով Տրիեստում՝ Հաբսբուրգների տիրապետության ներքո, ապա 1810 թվականին հիմնելով Վիեննայի վանքը, որտեղ Վիեննայի ճյուղը վերջնականապես հաստատվում է 1837 թվականին: Ավելի քան երկու դար երկու ճյուղերը ծավալում են իրենց ուրույն գիտական աշխատանքները: 2000 թվականի հուլիսին Սուրբ Ղազարում գումարված արտահերթ ընդհանուր ժողովը վավերացնում է նրանց վերամիավորումը. Սուրբ Ղազարը կրկին դառնում է գլխավոր նստավայրը, իսկ Վիեննան՝ միավորված միաբանության առաջին աբբայությունը: 2016 թվականին Ֆրանցիսկոս պապը գերաշնորհ Լևոն Պողոս Զեքիյանին նշանակում է Միաբանությունում եպիսկոպոսական պատվիրակ:

Տպագրությունը, լեզուն և հին բնագրերի վերահայտնաբերումը

Ի տարբերություն ֆիզիկական աշխատանքին նվիրված վանական միաբանությունների՝ Մխիթարյան հայրերը հիմնականում նվիրվում են հետազոտությանը և գրչությանը: Դեռևս 18-րդ դարից օժտված լինելով տպագրատներով՝ նրանք տպագրում են Աստվածաշնչեր և տարածում դասական հայերենով (գրաբար) գրականություն: Մխիթարը դեռևս 1730 թվականին հրատարակում է քերականություն՝ նպատակ ունենալով մաքրել գրավոր լեզուն լատինաբանություններից, ապա 1749 թվականին լույս է ընծայում «Բառգիրք հայկազեան լեզուի»-ն՝ հայերենի առաջին համապարփակ բառարանը: 1836-1837 թվականներին Գաբրիել Ավետիքյանը, Մկրտիչ Ավգերյանը և Խաչատուր Սյուրմելյանը Վենետիկում ավարտում են հեղինակավոր երկհատոր «Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի»-ն:

Շնորհիվ պահպանված ձեռագրերի՝ հայրերն աշխարհին են վերադարձնում նաև հունարեն կամ ասորերեն հին քրիստոնեական բնագրեր, որոնց բնօրինակները կորել են և պահպանվել միայն հայերեն թարգմանություններով: Հայր Պասկալ Օշերը (Հարություն Ավգերյան) մասնավորապես հրատարակում է Եփրեմ Ասորու ճառերը, Սուրբ Իգնատիոս Անտիոքացու թղթերը և Եվսեբիոս Կեսարացու «Եկեղեցական պատմությունը»: Նույն ինքը՝ հայր Ավգերյանը, դառնում է լորդ Բայրոնի հայերենի ուսուցիչը, երբ վերջինս 1816 թվականի նոյեմբերի 13-ին իր ուղեկից Ջոն Քեմ Հոբհաուսի հետ այցելում է Սուրբ Ղազար:

Միաբաններն իրականացնում են նաև կարևոր պատմական և գիտական աշխատանքներ: Միքայել Չամչյանը 1784-1786 թվականներին հրատարակում է իր եռահատոր «Պատմութիւն Հայոց»-ը: Ղուկաս Ինճիճյանը և Ստեփանոս Ագոնցը 1802-1808 թվականներին լույս են ընծայում տասնմեկ հատորից բաղկացած աշխարհի կոթողային աշխարհագրությունը: Ի վերջո, հայր Գաբրիել Այվազովսկին 1843 թվականին հիմնադրում է «Բազմավէպ» գրական-գիտական հանդեսը, որը շարունակում է լույս տեսնել, իսկ Վիեննայի ճյուղը 1887 թվականից հրատարակում է «Հանդէս ամսօրեայ» պարբերականը:

Կրթական ցանց, թատերական բեմ և արվեստի գանձեր

Հայրերի նվիրումն առանձնակի ուժով դրսևորվում է կրթության ոլորտում: 18-րդ դարից ի վեր Մխիթարյանների շուրջ հարյուր դպրոց է գործել ինչպես Արևելքում, այնպես էլ Արևմուտքում: Փարիզի Բուրբոն-Կոնդե առանձնատանը 1846-1870 թվականներին գործել է Սամվել Մուրատ վարժարանը, որը հետագայում տեղափոխվել է Սևր, որտեղ ուսանել են այնպիսի գործիչներ, ինչպիսիք են ռեժիսոր Րաֆֆի Շարթը, պրոդյուսեր Քրիստիան Արդանը, կոմպոզիտոր Արմեն Պետրոսյանը և դերասան Շառլ Ժերարը: Բանաստեղծներ և գիտնականներ, ինչպիսիք են Դանիել Վարուժանը, Ղևոնդ Ալիշանը կամ Միքայել Չամչյանը, նույնպես դասավանդել կամ ուսանել են այնտեղ: Այսօր հաստատությունները շարունակում են գործել Բեյրութում, Լոս Անջելեսում, Բուենոս Այրեսում, Ստամբուլում և Երևանում:

1770-ական թվականներից Սուրբ Ղազարը կազմակերպում է նաև հայոց պատմության վրա հիմնված թատերական ներկայացումներ, մասնավորապես այնպիսի պիեսներ, ինչպիսիք են «Վասակ Մամիկոնեան» (1792) և «Մեծն Վարդան Մամիկոնեան» (1799) գործերը: Վենետիկի վանքն ի վերջո ներառում է անգնահատելի արժեք ունեցող թանգարան և արխիվ. հնագույն ձեռագրեր, առաջին տպագիր Աստվածաշնչեր, այնպիսի վարպետների կտավներ, ինչպիսիք են Սարյանը, Գառզուն և Շարթը, ավելի քան երկուհազարամյա ուրարտական դարաշրջանի առարկաներ, ինչպես նաև շուրջ 4000 տարեկան եգիպտական մումիա՝ իր սարկոֆագով:

Կենդանի ժառանգություն՝ տոնելու Կալիֆոռնիայում

Մխիթարյան հայրերի գործը մնում է հայ ոգու կենսունակության և համաշխարհային ժառանգությունը հարստացնելու նրա կարողության վառ վկայությունը: Այս արտասովոր մշակութային հիշողությունը մեծարելու և փոխանցելու համար հանրությունը հրավիրվում է «Armenian Culture Fest»-ին, որը տեղի կունենա 2026 թվականի նոյեմբերի 7-ին Կալիֆոռնիայում: Այս հանդիպումը բացառիկ առիթ կլինի՝ արժևորելու դարերի ընթացքում կերտված ստեղծարարությունը, պատմությունն ու գեղարվեստական գանձերը: