Մեսրոպ Մաշտոցի այբուբենը. հայ մշակույթի գրաֆիկական հանճարը

Մեր թվարկության 405 թվականին հայոց լեզվի՝ հնդեվրոպական ընտանիքի ինքնատիպ լեզվի պատմությունը վճռորոշ շրջադարձ է կատարում։ Մինչ այդ սահմանափակված լինելով բանավոր ավանդույթով և օտար լեզուներով մատուցվող պաշտամունքային կարիքներով՝ հայերեն խոսքը գտնում է իր սեփական տեսողական արտացոլումը սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի հանճարեղ գործի շնորհիվ։ Այս ինքնատիպ գրային համակարգը՝ ինքնության իսկական հենասյունը, որը հարատևել է ավելի քան տասնվեց դար, շարունակում է մարմնավորել հայ ազգի կենդանի հիշողությունը՝ հնագույն մագաղաթներից մինչև ժամանակակից թվային տարածություն։

Հոգևոր և մտավոր ծնունդ

5-րդ դարի արշալույսին՝ 301 թվականին քրիստոնեության պաշտոնական ընդունումից մեկ դար անց, հավատքը դժվարությամբ էր խոր արմատներ գցում որոշ գավառներում, ինչպիսին էր Գողթնը։ Կրոնական ծեսերն այնտեղ ընթանում էին հունարենով կամ ասորերենով՝ երկու լեզուներով, որոնք անհասկանալի էին ժողովրդի մեծամասնությանը, որը պահպանում էր հին սովորույթները։ Այս իրողության առջև վանական և լեզվաբան Մեսրոպ Մաշտոցը կաթողիկոս Սահակ Պարթևի հետ համաձայնության է գալիս հայերենին սեփական գրեր տալու հրամայական անհրաժեշտության շուրջ։ Վռամշապուհ արքայի կողմից ջերմորեն աջակցված այս մշակութային և հոգևոր ձեռնարկը դառնում է ընդհանուր ժողովի առարկա։

Առաջին փորձը հիմնվում է «Դանիելյան նշանագրերի» վրա՝ ասորի եպիսկոպոսի կողմից բերված գրային համակարգի։ Մաշտոցը ձեռնամուխ է լինում դրանք ուսուցանելուն, սակայն փորձն ապարդյուն է անցնում. այդ նշաններն անկարող են գտնվում ճշգրտորեն արտահայտելու լեզվի հարուստ հնչյունական համակարգը։ Այդժամ Մաշտոցն իր աշակերտների հետ ճանապարհ է ընկնում դեպի ժամանակի մտավոր կենտրոններ՝ Եդեսիա և Սամոսատ։ Եդեսիայի դիվանատներում և ձեռագրապահոցներում նա ուսումնասիրում է հայտնի այբուբենները։ Հենց Սամոսատում է նա ավարտին հասցնում տառերի գծագրությունը՝ հույն գեղագիր Հռոփանոսի աջակցությամբ։

Հենց այնտեղ էլ գրի է առնվում գրավոր հայերենով՝ գրաբարով, առաջին նախադասությունը՝ քաղված Սողոմոնի Առակաց գրքից. «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ»։ Աստվածաշունչն այդպիսով դառնում է հայերեն ամբողջությամբ թարգմանված առաջին մեծ տեքստը։

Հնչյունական ճշգրտություն և մաթեմատիկական մոդել

Մաշտոցի ստեղծած գիրը սկզբնապես բաղկացած էր երեսունվեց տառից՝ յոթ ձայնավոր և քսանինը բաղաձայն։ Հորիզոնական՝ ձախից աջ գրվող այս երկտառատեսակ գիրը տարբերակում է փոքրատառերն ու մեծատառերը։ Մաշտոցը մասամբ ներշնչվել էր հունական այբուբենից, որից վերցրեց ընդհանուր ուղղվածությունն ու կարգավորված խստությունը՝ միաժամանակ ստեղծելով յուրահատուկ նշաններ հայերենին բնորոշ բաղաձայններն արտահայտելու համար, մասնավորապես՝ եռաստիճան արտասանական համակարգը, որը հակադրում է ձայնեղ, խուլ և շնչեղ խուլ բաղաձայնները։

Դարերի ընթացքում գրային համակարգը հարստացավ. 11-րդ և 13-րդ դարերում ավելացվեցին Օ (օ՝ ծագած աւ երկբարբառից) և Ֆ (ֆ) տառերը՝ հնչյունական փոփոխություններն ու օտարածին բառերն արտահայտելու համար՝ տառերի ընդհանուր թիվը հասցնելով երեսունութի։ 1920-ական թվականներին Խորհրդային Հայաստանում իրականացված ուղղագրական բարեփոխումը ներմուծեց և (և) կցագիրը որպես ինքնուրույն տառ՝ բարեփոխված ուղղագրության մեջ տառերի թիվը հասցնելով երեսունիննի, մինչդեռ արևմտահայ սփյուռքի համայնքներն ու իրանահայերը պահպանում են դասական ուղղագրությունը։

Մաշտոցյան այբուբենը նաև հազվադեպ ճշգրտության թվային համակարգ էր, որը կիրառվել է մինչև 17-րդ դարը։ Սկզբնական երեսունվեց տառերը բաժանվում էին չորս առանձին խմբերի. առաջին ինը տառերը համապատասխանում էին միավորներին (Ա-ից Թ), հաջորդները՝ տասնավորներին (Ժ-ից Ղ), երրորդ շարքը՝ հարյուրավորներին (Ճ-ից Ջ), իսկ չորրորդը՝ հազարավորներին (Ռ-ից Ք)։ Բյուրը (տասը հազար) և դրա բազմապատիկները մինչև իննսուն միլիոն նշանակելու համար տառերի վրա դրվում էր բյուր (^) կոչվող նշանը։

Համակարգն ուղեկցվում է ինքնատիպ կետադրությամբ, որտեղ հնչերանգը դրվում է հենց բառի մեջ. հարցական նշանը (հարցական նշան), բացականչական նշանը (բացականչական նշան) և շեշտը (շեշտ) դրվում են անմիջապես շեշտակիր ձայնավորի վրա։ Նախադասության կետադրության մեջ նախադասության ավարտի համար կիրառվում է վերջակետը (։), իսկ միջին դադարի համար՝ միջակետը (․), մինչդեռ պատիվը (՟), որը նշանակում է «պատիվ», ծառայում էր ծիսական տեքստերում հապավված բառերը նշելու համար։

Գրի արվեստը. քարից մինչև մագաղաթ

Հայերեն գրի արվեստը մարմնավորվել է միջնադարում ձևավորված մի քանի հիմնական գրատեսակներում. - Երկաթագիր («երկաթե տառեր»). վեհաշուք գլխագիր՝ գրված ոճով կամ երկաթային թանաքով, որը գերիշխել է 5-13-րդ դարերում և նախընտրելի է եղել մոնումենտալ վիմագրության համար, ինչպիսին է Տեկորի Սուրբ Սարգիս եկեղեցու արձանագրությունը՝ թվագրված 480-ական թվականներով։ - Բոլորգիր («կլոր տառեր»). ավելի սեղմ գիր, որն ի հայտ է եկել 10-րդ դարից, գերիշխող է դարձել 13-րդ դարի վերջից, իսկ 16-րդ դարից դարձել հայկական տպագրության հիմնական տառատեսակը։ - Նոտրգիր («փոքրատառ»). արագագիր և շղագիր տեսակ, որն ի հայտ է եկել ուշ միջնադարում և լայնորեն տարածվել սփյուռքում 16-18-րդ դարերում։ - Շեղագիր. թեք գիր, որը հիմք է հանդիսացել ժամանակակից շեղ տպագրական տառատեսակի համար։

Այս տպագրական հարստությանն ավելանում է զարդանախշ սկզբնատառերի՝ զարդագրի փայլը, որը զարգացել է մանրանկարչության արվեստանոցներում։ Միջնադարյան գրիչները գլուխների սկզբնատառերը զարդարում էին թռչնագրով (միահյուսված թռչուններից կազմված տառեր), ծաղկագրով (բուսական մոտիվներ), վիշապագրով (առասպելական վիշապներ) կամ մարդագրով (մարդկային կերպարներ)։

Պահպանված և մեծարված գանձ

Հայոց եկեղեցու և վանական գրչության կենտրոնների՝ Վաղարշապատից մինչև Սանահին, Տաթևի վանքից մինչև Գլաձոր, շարունակական գործունեության շնորհիվ դարերի միջով պահպանվել են ավելի քան 30 000 ձեռագիր վկայություններ, որոնցից 25 000-ը՝ ամբողջական մատյաններ։ Ամենահեղինակավոր հավաքածուներն այսօր հանգրվանում են Երևանի Մատենադարանում և Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզու Մխիթարյան հայրերի վանքում։

Այս գրի ճկունությունն ու ճշգրտությունը նրան թույլ են տվել դարերի ընթացքում գրի առնել նաև Արևելքի և Արևելյան Եվրոպայի այլ լեզուներ, ինչպիսիք են հայ-ղփչաղերենը Պոդոլիայում և Գալիցիայում, քրդերենը 1920-ական թվականների Խորհրդային Հայաստանում կամ օսմաներենը, որը վկայված է ավելի քան 2000 տպագիր գրքերով։ 2019 թվականի դեկտեմբերին այս ժառանգության ճանաչումը նոր պատմական փուլ թևակոխեց՝ «Հայկական տառարվեստը և դրա մշակութային դրսևորումները» ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցանկում ընդգրկվելով։