Խաչքարերի արվեստը. երբ հայկական քարը դառնում է կենաց ծառ

Հայ արվեստի խորհրդանշական առանձնահատկությունը՝ խաչքարը (կազմված «խաչ» և «քար» բառերից), չի թարգմանվում որպես «քարե խաչ», այլ հենց որպես «խաչ ունեցող քար»։ Լեզվական այս նրբերանգն արտացոլում է նրա նյութական իրողությունը. այն ուղղանկյուն կամ կամարաձև կոթող է՝ սովորաբար կերտված տեղական ապարից, ինչպիսիք են տուֆը, բազալտը, անդեզիտը կամ ավազաքարը, որի դեպի արևմուտք ուղղված երեսին քանդակված են մեկ կամ մի քանի հարթաքանդակ խաչեր։

Կանգնեցված բաց բնության մեջ, խարսխի վրա ամրացված ելուստով, ագուցված սրբավայրերի պատերի մեջ կամ անմիջապես ժայռի մեջ փորված՝ այս գործերն առավել հաճախ ունեն 1,5-ից 2 մետր բարձրություն։ Դրանք անցել են դարերի միջով՝ որպես հայ ժողովրդի հավատքի, պատմության և ինքնության վկաներ։

Կենաց ծառ. նյութի մեջ դրոշմված աստվածաբանությունը

Խաչքարը մարմնավորում է Հայ Առաքելական Եկեղեցուն բնորոշ քրիստոսաբանությունը, ինչպես այն կանոնակարգվել էր 8-րդ դարում Հովհաննես Գ Օձնեցի կաթողիկոսի օրոք։ Ի տարբերություն քրիստոնեական այլ դավանանքների ավանդույթի՝ կոթողը չի պատկերում Քրիստոսի տանջանքները կամ մարմնական մահը, այլ հաստատում է Նրա աստվածային բնությունը և հաղթանակը մահվան նկատմամբ։ Միջնադարյան իրավագետ Մխիթար Գոշն արդեն իսկ ընդգծում էր այս առանձնահատկությունը՝ հիշեցնելով, որ եթե այլք պատվում են պատկերները, ապա հայերը երկրպագում են խաչին։

Հայկական խաչն այսպիսով դառնում է իսկական կենաց ծառ, երկնային նշան, որը կոչվում է նշան։ Նրա թևերը տարածվում են բուսական ձևերով, իսկ ստորոտից բողբոջում են սիմետրիկ տերևներ, որոնք ոլորվում են գալարներով։ Հորինվածքում կոթողը կանգնեցնում է ուղղահայաց մի կամուրջ. ստորին հատվածը, որը կապված է երկրային աշխարհի, անցյալի և մարդու կյանքի հետ, միանում է վերին՝ երկնային ու աստվածային հարթությանը։ Խաղողի ողկույզները, նռները և շարունակական քանդակված հյուսվածքների բարդ ցանցերը ստեղծում են անվերջության պատրանք։ Ժողովրդական հավատալիքներում համարվում է, որ խաչքարն անգամ իր մեջ ամփոփում է Կենարար Փայտի մասունք։

Եթե կոթողների մեծ մասը կատարում է ուխտի գործառույթ՝ աղերսելով նվիրատուի և նրա մերձավորների հոգու փրկությունը, ապա մյուսները փառաբանում են հիմնադրումը, կրոնական կառույցը կամ ռազմական հաջողությունը։ Ավելի հազվադեպ, ոմանք ունեն պահպանիչ (ցասման) նշանակություն՝ կանգնեցված դևերին վանելու կամ բնական աղետներից պաշտպանելու համար։

Բագրատունիներից մինչև միջնադարյան ոսկեդար

Խաչքարերի պատմությունը բաժանվում է չորս հիմնական փուլերի։ Կանգնեցված կոթողի արմատները ձգվում են երկարատև շարունակականությամբ՝ սկիզբ առնելով վիշապ քարերից, սյուներից և նախաարաբական հուշարձաններից։ Այնուամենայնիվ, իսկական խաչքարերն ի հայտ են գալիս 9-րդ դարում՝ արաբական լծից ազատագրվելուց հետո Բագրատունյաց հարստության օրոք տեղի ունեցած ազգային զարթոնքի շնորհիվ։ Մինչ օրս պահպանված թվագրված ամենահին նմուշներից մեկը 879 թվականին Գառնիում կանգնեցրել է Կատրանիդե թագուհին՝ Աշոտ Ա թագավորի կինը, որն արձագանքում է այլ հնագույն վկայությունների, ինչպիսիք են Հորթունի (876 թ.) կամ Մարտակերտի շրջանում հայտնաբերված պատվանդանը (853 թ.)։

Խաչքարային արվեստն իր գագաթնակետին է հասնում 12-14-րդ դարերում։ Տեխնիկական բացառիկ վարպետության այս շրջանում քարագործ վարպետները գայլիկոնն ու հատիչը գործածում են ժանյակին նմանվող մանրակրկիտ ճշգրտությամբ։ Ի հայտ են գալիս հայտնի ստորագրություններ, ինչպիսիք են Տիմոթի և Մխիթարի գործերը Գեղարդում (1213 թ.), Պողոսինը՝ Գոշավանքում (1291 թ.), Մոմիկինը՝ Վայոց ձորում կամ Վահրամինը՝ Հաղպատում (1273 թ.)։ Վերջինս կերտել է ուշագրավ մի Ամենափրկիչ («Ամենքի Փրկիչ»), որը հազվագյուտ տեսակ է՝ պատկերելով խաչելությունը կամ խաչից իջեցնելը, որին ժողովրդական բարեպաշտությունը բուժիչ հատկություններ էր վերագրում։

Տարածաշրջանային արվեստանոցներն արտահայտում են իրենց յուրահատկությունները. օրինակ՝ Արցախի դպրոցը (Դադիվանքում և Գտչավանքում) նուրբ տուֆի վրա կերտում է ծայրերը լայնացող խաչեր՝ շրջապատված բուսական նախշերի դաշտով։ Մոնղոլական արշավանքներով պայմանավորված անկումից հետո արվեստը վերածնունդ է ապրում 16-17-րդ դարերում, ինչը վկայում են հատկապես Սյունիքի գործերը կամ Ջուղայի մեծ գերեզմանատան սլացիկ խաչքարերը։

Վտանգված և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից ճանաչված ժառանգություն

Դարերի ընթացքում խաչքարը եղել է նաև գրավոր հիշողություն։ Նրա խնամքով արված արձանագրությունները՝ երկաթագրով (երկաթագիր), երբեմն ելնդավոր փորագրված, նշում են քարգործների ինքնությունը, կանգնեցման տարեթիվը կամ նվիրատվությունները՝ հանդիսանալով պատմական և լեզվաբանական արժեքավոր փաստաթղթեր։

Ժամանակին տարածված լինելով ողջ պատմական Հայաստանում՝ այս կոթողները կրել են ահռելի կորուստներ։ 1998-2005 թվականներին Նախիջևանի Ջուղայի միջնադարյան գերեզմանատունը, որը ներառում էր կարմիր տուֆից կերտված մի քանի հազար խաչքար, ամբողջությամբ ոչնչացվեց և հողին հավասարեցվեց Ադրբեջանի զինված ուժերի ծրագրված գործողության արդյունքում։ Խաչքարերը նաև Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղում իրականացվող համակարգված ոչնչացման թիրախ են։ Թուրքիայում հազվադեպ նմուշներ են գոյատևել Հայոց ցեղասպանությունից ի վեր սկսված համակարգված բնաջնջումից հետո։ Վնասումներ և մշակութային ջնջման փորձեր են արձանագրվում նաև Վրաստանում՝ Ջավախքի տարածաշրջանում։

Այս ժառանգությունը պաշտպանելու և արժևորելու համար ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն 2010 թվականի նոյեմբերի 17-ին «Հայկական խաչքարի արվեստ. խաչքարի խորհրդաբանությունն ու վարպետությունը» ներառել է Մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցանկում։ Հայաստանի Հանրապետությունում, որտեղ պահպանվել են տասնյակ հազարավոր նմուշներ, այդ թվում՝ Սևանա լճի ափին գտնվող Նորատուսի գերեզմանատան ուշագրավ համալիրը, խաչքարերն օրենքով դասակարգվում են որպես անօտարելի մշակութային արժեքներ։

Կենդանի ավանդույթ, որը տարածվում է մինչև Օվերն-Ռոն-Ալպեր

Խաչքարագործությունը, հեռու լինելով մոռացված գործելակերպ լինելուց, վերածնունդ է ապրել 1960-ական թվականներից ի վեր։ Ժամանակակից վարպետները շարունակում են սերնդեսերունդ փոխանցվող քարի այս մշակումը, իսկ հայկական սփյուռքը տարածել է այս կոթողներն ամբողջ աշխարհում՝ մասնավորապես հարգանքի տուրք մատուցելու ննջեցյալներին և ի հիշատակ ցեղասպանության զոհերի։ Ֆրանսիայում հանրային վայրերում կանգնեցված են շուրջ երեք տասնյակ խաչքարեր։

Այս երկարատև ավանդույթը շարունակում է դրոշմվել հիշողությունների և տարածքի մեջ։ Այս հազարամյա մշակույթին նվիրված անձինք հրավիրվում են հանդիսավոր և եղբայրական միջոցառման՝ «ԽԱՉՔԱՐԻ օրհնություն Սեն-Շամոնում» արարողությանը, որը տեղի կունենա 2026 թվականի հոկտեմբերի 18-ին՝ Օվերն-Ռոն-Ալպեր տարածաշրջանի սրտում։