Դուդուկ. Հայաստանի հազարամյա ձայնն ու ծիրանենու հոգին

Հայաստանի երաժշտական արտահայտչականությունը մարմնավորող գործիքների շարքում դուդուկը, որն ավանդաբար կոչվում է ծիրանափող (բառացիորեն՝ «ծիրանի փող» կամ «ծիրանենու փող»), զբաղեցնում է կենտրոնական տեղ։ Ազգային ինքնության իսկական խորհրդանիշ հանդիսացող կրկնակի եղեգնյա պիպիչով և գլանաձև փողով այս հոբոյը զուռնայի նման կոնաձև փող ունեցող գործիքներից հստակորեն տարբերվում է իր տեմբրի անկրկնելի մեղմությամբ։ Դեռևս մ.թ. 5-րդ դարում պատմահայր Մովսես Խորենացին արդեն իսկ հիշատակել է այս գործիքը ծիրանափող անվամբ։ Մի շարք հայ պատմաբաններ և երաժշտագետներ դրա արմատները հասցնում են մինչև մ.թ.ա. 1200 թվականը, մինչդեռ այլ մասնագետներ վկայում են մ.թ.ա. 95-55 թվականներին՝ Տիգրան Մեծ արքայի օրոք դրա կիրառության մասին։

Ինչպես նշում է էթնոերաժշտագետ Ջոնաթան Մակքոլումը, դուդուկը հանդիպում է հայկական միջնադարյան բազմաթիվ ձեռագրերում և հանդիսանում է միակ իսկական հայկական գործիքը, որն անընդմեջ անցել է դարերի միջով։ Ըստ նրա՝ դրա գլխավոր առանձնահատկությունը կայանում է հայոց լեզվի բարբառներն ու նրբերանգներն արտահայտելու յուրահատուկ ունակության մեջ։ Այս հուզական զորությունն առիթ տվեց կոմպոզիտոր Արամ Խաչատրյանին ասելու. «Դուդուկը միակ գործիքն է, որի նվագն ինձ ստիպում է լաց լինել»։ Որպես այս կենդանի ավանդույթի ճանաչում՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն 2005 թվականին դուդուկն ու նրա երաժշտությունը հռչակեց մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն, իսկ 2008 թվականին ներառեց իր ներկայացուցչական ցանկում։

Ծիրանենուց կերտված արհեստագործական պատրաստումը

Դուդուկի պատրաստումը հիմնված է հնեցված ծիրանենու, երբեմն նաև տանձենու փայտի օգտագործման վրա, որը տաշվում և գլանաձև հորատվում է։ Փողի երկարությունը սովորաբար տատանվում է 28-ից 40 սանտիմետրի սահմաններում, ընդ որում՝ ըստ ցանկալի ռեգիստրի և տոնայնության առավել տարածված չափսերը մոտավորապես 30,5-ից 33 սանտիմետր են: Գործիքի վերին մասում բացված է յոթ կամ ութ խաղացող անցք, իսկ ստորին մասում՝ մեկ անցք բթամատի համար և երբեմն մեկ լրացուցիչ անցք՝ լարելու համար, որը երաժիշտը կարող է փակել՝ ավելի ցածր նոտա ստանալու նպատակով:

Նրա ձայնագիտական առանձնահատկության վճռորոշ տարրը լայն կրկնակի պիպիչն է, որը կոչվում է ղամիշ կամ եղեգն։ Պատրաստված լինելով 9-ից 14 սանտիմետր երկարությամբ տափակեցված եղեգից՝ այն ունի շարժական օղակով կամ կարգավորիչ գոտիով կարգավորվող բացվածք։ Այս հարմարանքը թույլ է տալիս ճշգրտել հնչողության մաքրությունն ու կայունությունը։ 1920-ական և 1930-ական թվականներին հայ երաժշտագետ-գյուտարար և կոմպոզիտոր Վ. Գ. Բունին արդիականացրեց գործիքը՝ ստեղծելով նվագախմբային երեք ընդլայնված ռեգիստրով տարբերակներ, այդ թվում՝ բարիտոնային տարբերակը, որը կոչվեց «բունիֆոն»։ Այսօր որոշ մոդելներ համալրվում են ժամանակակից փականներով, որոնք հեշտացնում են քրոմատիկ նվագը։

Փչելու տեխնիկան և շրջանառու շնչառությունը

Դուդուկահարը պիպիչն ամուր պահում է շուրթերի միջև։ Անընդհատ հնչերանգային գիծը պահպանելու համար կատարողներն օգտագործում են շրջանառու շնչառության տեխնիկան. երաժիշտը օդը հավաքում է այտերի մեջ, որպեսզի շարունակի մատակարարել այն պիպիչին հենց այն պահին, երբ քթով ներշնչում է, իսկ լեզուն կարգավորում է օդի հոսքը։

Ավանդաբար դուդուկը միայնակ չի հնչում։ Մեղեդին առավել հաճախ ուղեկցվում է երկրորդ նվագածուի կողմից, ով կոչվում է դամքաշ և պահում է անընդհատ բասային հնչյունը (դամ): Այս հարմոնիկ հենքն ապահովում է մշտական էներգիա և ստեղծում խորը հնչյունային մթնոլորտ, որի վրա ծավալվում են մեղեդային զարդարանքները, քնարական երգերը կամ մուղամի ժանրի ստեղծագործությունները։ Տոնական և պարային երգացանկերում դուդուկների երկյակը զուգորդվում է դհոլի կամ դաֆի ռիթմի հետ։ Դարերի ընթացքում այս երաժշտությունն ուղեկցել է հայ հասարակության բոլոր կարևորագույն պահերը՝ ժողովրդական տոնախմբություններից ու հարսանիքներից մինչև հուղարկավորության արարողություններ։

Մեծ վարպետներից մինչև ժամանակակից զարթոնք

Դուդուկի նորագույն պատմությունը նշանավորված է ականավոր վարպետներով, ովքեր փոխանցել և կատարելագործել են դրա նվագարվեստը։ 20-րդ դարի մեծ դեմքերի թվում են Մարգար Մարգարյանը, Լևոն Մադոյանը, Վաչե Հովսեփյանը, Կարապետ Եղոյանը, Խաչիկ Խաչատրյանը, ինչպես նաև Հովհաննես Կասյանը։ Ավելի ուշ այս երգացանկը հարստացրել են այնպիսի երաժիշտներ, ինչպիսիք են Գևորգ Դաբաղյանը, Սերգեյ Կարապետյանը, Մկրտիչ Մալխասյանը, Վլադիմիր Հարությունյանը կամ Նորայր Քարտաշյանը։ Երկար ժամանակ համարվելով բացառապես տղամարդկանց զբաղմունք՝ 20-րդ դարի վերջին գործիքը բացվեց նաև կին երաժիշտների առաջ, ինչպիսիք են Արմինե Գրիգորյանը, Աննա Սարգսյանը և Լիլիթ Հովսեփյանը։

Ջիվան Գասպարյանի կերպարն անբաժանելի է դուդուկի միջազգային համբավից։ Կոչվելով դուդուկի վարպետ՝ նա բեմ է բարձրացել այնպիսի միջազգային արտիստների հետ, ինչպիսիք են Փիթեր Գեբրիելը, Բրայան Մեյը, Լայոնել Ռիչին, Մայքլ Բրուքը կամ կոմպոզիտոր Հանս Ցիմերը։ Ջիվան Գասպարյանը ելույթ է ունեցել նաև 2010 թվականի «Եվրատեսիլ» երգի մրցույթում՝ նվագակցելով Հայաստանի Apricot Stone երգին։

Ֆրանսիայում և սփյուռքում դուդուկի արվեստը ծաղկում ապրեց այնպիսի կատարողների շնորհիվ, ինչպիսիք են Լևոն Մինասյանը, Ժերար Մադիլյանը, Վարդան Գրիգորյանը, Արտյոմ Մինասյանը կամ Հայկ Սարիկյումջյանը։ Գործիքը ներթափանցել է նաև այլ գեղագիտական ուղղություններ. Դիդյե Մալերբն այն ներմուծեց ջազ Hadouk Trio-ի կազմում, իսկ Ժերար Մադիլյանը դեռևս 2000 թվականին այն ներառեց Deleyaman խմբի ինդի և ալտերնատիվ ռոք ստեղծագործություններում։ Ուսուցման փոխանցումը կազմակերպվում է նաև Եվրոպայում՝ Քրիս Բեգոյի շնորհիվ, ով առաջին եվրոպացին է, որն ավարտել է կոնսերվատորիան հայկական դուդուկի գծով (Հայաստանի և Կովկասի ավանդական երաժշտություն) և խմբակային դասընթացներ է բացել Վալանսում 2022 թվականին և Լիոնում՝ 2023-ին։

Համաշխարհային կինոյի կողմից որդեգրված հնչյունային այցեքարտ

Իր բնօրրանից դուրս դուդուկի բնորոշ տեմբրը նվաճել է համաշխարհային կինոյի և հեռուստատեսության ոլորտը։ Փիթեր Գեբրիելն առաջիններից մեկն էր, որն այն հաջողությամբ կիրառեց կինոյում՝ Մարտին Սկորսեզեի 1988 թվականի «Քրիստոսի վերջին գայթակղությունը» (La Dernière Tentation du Christ) ֆիլմում՝ մենակատար Վաչե Հովսեփյանի մասնակցությամբ։ Գործիքն այնուհետև լայն արձագանք գտավ Ռիդլի Սքոթի «Գլադիատոր» (Gladiator, 2000 թ.) ֆիլմում՝ Հանս Ցիմերի երաժշտության և Ջիվան Գասպարյանի նվագի շնորհիվ, որն արժանացավ «Ոսկե գլոբուս» մրցանակի։

Դուդուկը հնչել է նաև Անրի Վերնոյի «Մայրիկ» (Mayrig), Ատոմ Էգոյանի «Արարատ» (Ararat) ֆիլմերում՝ Մայքլ Դաննայի երաժշտությամբ, ինչպես նաև Արման Ամարի սաունդթրեքներում՝ «Ամեն» (Amen.), «Հայրենասերները» (Indigènes) և «Ապրիր և եղիր» (Va, vis et deviens) ֆիլմերում։ Վերջերս երաժիշտ Պեդրո Էուստաշեն դրա հնչյունները հնչեցրել է Ջոն Ուիլյամսի «Մյունխեն» (Munich), ինչպես նաև Հանս Ցիմերի երաժշտությամբ ստեղծված «Դյուն» (Dune) ֆիլմի երկու մասերում։ «Գալակտիկայի աստղահածանավ» (Battlestar Galactica) կամ «Գահերի խաղը» (Game of Thrones) հեռուստասերիալները, ինչպես նաև հանրահայտ այնպիսի տեսախաղեր, ինչպիսիք են World of Warcraft-ը, The Elder Scrolls V: Skyrim-ը և Uncharted-ը, այժմ իրենց երևակայական աշխարհները հարստացնելու համար դիմում են հայկական այս հոբոյի ցածր ձայնածավալին և արտահայտիչ շնչառությանը։