«Սասունցի Դավիթ» էպոսը. բանավոր հիշողության հազար տարի

Խոսքից ծնված էպոս

«Սասունցի Դավիթ» էպոսը, որը հայերենում հայտնի է «Սասնա ծռեր» անվամբ, պատկանում է այն հազվագյուտ ստեղծագործությունների թվին, որոնք դարեր են անցել՝ շնորհիվ բացառապես ասացողների ձայնի: Ավելի քան հազար տարի Վանի, Մուշի, Սասունի և հարակից գավառների գյուղացիները սերնդեսերունդ փոխանցել են հերոսների չորս սերունդների պատմությունը՝ Սանասար և Բաղդասար, Մեծ Մհեր, Սասունցի Դավիթ և Փոքր Մհեր: Միայն 1873 թվականին Գարեգին եպիսկոպոս Սրվանձտյանցը, Մշո դաշտի անմատչելի գյուղերում երեք տարվա որոնումներից հետո, հանդիպեց Գրպո (կամ տարբերակներում՝ Կրպո) անունով մի գյուղացու, որը համաձայնեց նրա համար ամբողջությամբ պատմել վիպերգը: Եպիսկոպոսը հավատարմորեն գրի առավ այն և 1874 թվականին Կոստանդնուպոլսում հրատարակեց «Սասունցի Դավիթ կամ Մհերի դուռ» վերնագրով:

Չորս ճյուղ, մեկ դյուցազներգություն

Ստեղծագործությունը ծավալվում է չորս առանձին ճյուղերով, որոնցից յուրաքանչյուրը կրում է իր գլխավոր հերոսի անունը: Առաջինը պատմում է երկվորյակներ Սանասարի և Բաղդասարի հրաշագործ ծննդյան մասին, որոնք ծնվել են Ծովինար իշխանուհուց՝ սրբազան աղբյուրից ջուր խմելուց հետո, նրանց՝ Բաղդադից փախուստի, «սասան» ժայռերի վրա Սասուն բերդի հիմնադրման և նրանց ամուսնությունների մասին: Երկրորդը ներկայացնում է Մեծ Մհերին՝ Առյուծաձև Մհերին, որը Սասունն ազատում է Մսրա Մելիքի (արաբական Եգիպտոսի) պարտադրած հարկից, դառնում նրա երդվյալ եղբայրը, սակայն ընկնում է այրի Իսմիլ Խաթունի թակարդը, որից ունենում է ապօրինի որդի՝ ապագա Մսրա Մելիքին: Երրորդը՝ ամենահայտնին, նվիրված է Դավթին՝ Մհերի և Արմաղանի օրինական որդուն: Որբանալով և թշնամու տանը մեծանալով՝ նա վերադառնում է հայրենիք, վերաշինում Մարութա վանքը, տապալում հարկահավաքներին և մենամարտում սպանում Մսրա Մելիքին: Նա ամուսնանում է Խանդութի հետ, սակայն Չմշկիկ Սուլթանին տված մոռացված խոստումը նրան տանում է դեպի մահ. այդ կարճատև միությունից ծնված սեփական դուստրը թունավոր նետով խոցում է նրան: Չորրորդ ճյուղը պատմում է Փոքր Մհերի թափառումների, նրա վրեժխնդրության, անպտուղ ամուսնությունների և ի վերջո Ագռավաքարի ճեղքը մտնելու մասին, որտեղից նա սպասում է ստի վերջին՝ վերահայտնվելու համար:

Առասպելի և պատմության միջև

Մասնագետները վիպական միջուկի ձևավորումը թվագրում են մոտավորապես 10-րդ դարով, սակայն ավելի հին շերտեր՝ արևային պաշտամունք, տիեզերածնություն, մայրիշխանական մոտիվներ, ի հայտ են գալիս կաթնաղբյուրի, խոսող Քուռկիկ Ջալալիի կամ Թուր Կեծակիի դրվագներում: Էպոսն արտացոլում է նաև Հայաստանում արաբական տիրապետության շրջանը՝ 7-րդ դարից մինչև Աշոտ Ա Բագրատունու կողմից թագավորության վերականգնումը, իսկ ավելի կոնկրետ՝ Սասունի, Տարոնի և Վասպուրականի արշավանքները 632 թվականից մինչև 850-852 թվականների ապստամբությունը: Որոշ հետազոտողներ առաջարկել են Դավթին նույնացնել պատմական Դավիթ Տարոնացու՝ Բագրատ Բ Բագրատունու երկրորդ որդու հետ, թեև ստեղծագործությունը զուտ պատմական արժեք չի հավակնում ունենալ:

Գրառումից մինչև տպագիր էջ

1874 թվականի առաջին հրատարակությունից հետո Մանուկ Աբեղյանը 1889 թվականին Շուշիում հրատարակում է երկրորդ տարբերակը: 1936-1951 թվականներին Աբեղյանի, Գ. Աբովի և Ա. Ղանալանյանի ղեկավարած խումբը հավաքագրում է շուրջ վաթսուն պատում՝ ավելի քան 2500 էջ ընդհանուր ծավալով երեք գիտական հատորներում: Համահավաք բնագիրը, որը կոչվում է «ժողովրդական հրատարակություն», լույս է տեսնում 1939 թվականին Երևանում և հիմք ծառայում բոլոր թարգմանությունների համար մինչև 1960-ական թվականները՝ ռուսերեն (Վալերի Բրյուսով, 1881 թ., հավաքական տարբերակ՝ 1939 թ.), ֆրանսերեն (1964 թ.), անգլերեն (Լևոն Զավեն Սյուրմելյան, 1964 թ.), վրացերեն, չինարեն, գերմաներեն և այլն: Հովհաննես Թումանյանը 1903 թվականին ստեղծում է դրա չափածո տարբերակը, Եղիշե Չարենցը՝ մեկ այլ տարբերակ 1933 թվականին, իսկ Ավետիք Իսահակյանը «Փոքր Մհերի» վրա աշխատում է դեռևս 1922 թվականից: Ընդհանուր առմամբ գրանցվել է շուրջ հիսուն տարբերակ, իսկ հայտնի պատումների թիվը հասնում է 160-ի:

Կենդանի ավանդույթ

Էպոսը չի ննջում գրքերում: Այն պատմվում է առ այսօր՝ հոկտեմբերի առաջին շաբաթ օրը, որը որոշ գյուղերում էպոսի օրն է, հարսանիքների, կնունքների և ազգային մեծ տոների ժամանակ: Ասացողը, տարազով հանդերձավորված, նստում և ռիթմիկ ձայնով ասերգում է պատմությունը՝ դուդուկի նվագակցությամբ: Երգեցիկ հատվածները հաջորդում են արձակին: Մեկ կատարումը տևում է մինչև երկու ժամ, ընդ որում՝ երկը մատուցվում է հատվածաբար: Ընտանիքներում և հատկապես բանահյուսությանը հարազատ գյուղական համայնքներում փոխանցվող այս ավանդույթի շնորհիվ 2012 թվականի դեկտեմբերի 5-ին էպոսը ներառվեց Մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցանկում: Ասասացության արվեստը չունի ո՛չ սեռային, ո՛չ տարիքային, ո՛չ էլ մասնագիտական սահմանափակում:

Էպոսն արվեստում

Գեղանկարիչներն ու քանդակագործները շարունակաբար ոգեշնչվել են դրանով: Երվանդ Քոչարը նկարազարդել է բնագիրը դեռևս 1939 թվականին. նրա կերտած Սասունցի Դավթի հեծյալ արձանը, որը կանգնեցվել է 1959 թվականին Երևանում, դարձել է մայրաքաղաքի խորհրդանիշը: Անիմացիոն կինոն այն էկրանավորեց 2010 թվականին Արման Մանարյանի «Սասնա ծռեր» 80-րոպեանոց լիամետրաժ ֆիլմով, որն ութ տարվա աշխատանքի արդյունք էր: Երաժշտության մեջ հայտնի են Կարպիս Ափրիկյանի «Սասունցի Դավթի ծնունդը» օրատորիան և Այրատ Իշմուրատովի «Սասունցի Դավիթ» սիմֆոնիկ պոեմը (2005 թ.)՝ ստեղծված Նաիրի Զարյանի արձակի հիման վրա: Ալբան Գիյմուայի «Սասունի իշխանը» կոմիքսը (2010 թ.) շարունակում է տարածումը նոր լսարանների շրջանում:

2026 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Հայաստանի գրականության և արվեստի թանգարանն իր հավաքածուները կբացի հանրության առջև Օվերն-Ռոն-Ալպերում: Հազվագյուտ առիթ՝ բացահայտելու ձեռագրեր, հնատիպ հրատարակություններ, բնօրինակ նկարազարդումներ և առարկաներ՝ կապված այս հազարամյա դյուցազնապատման հետ, որը շարունակում է բաբախել հայ մշակույթի սրտում: