Խոր Վիրապի վանքը. հոգևոր պահապան Արարատ լեռան դիմաց

Կառուցված լինելով Արարատյան դաշտի բլրի վրա՝ Երևանից մոտ երեսուն կիլոմետր դեպի հարավ և Փոքր Վեդի ու Լուսառատ գյուղերի հարևանությամբ, Խոր Վիրապի վանքը վեր է խոյանում Արարատ լեռան վեհաշուք լանջերի դիմաց: Ողողվելով մոտակա Արաքս գետի ջրերով՝ այս ամրացված համալիրը քրիստոնյա Հայաստանի առաջին սրբավայրն է: Դարավոր պատմությունն ու ամրոցակերպ ուրվագիծը նրան դարձնում են հայկական ժառանգության առավել պաշտելի խորհրդանիշներից մեկը:

Սուրբ Գրիգորի վիրապը և քրիստոնեության արշալույսը

Խոր Վիրապ անունը, որը բառացի նշանակում է «խորը փոս» կամ «խորը գուբ», իր արմատներով հասնում է Հայաստանի քրիստոնեական ակունքներին: Վայրը գտնվում է հնագույն Արտաշատ քաղաքի տարածքում, որը մ.թ.ա. մոտ 180 թվականին հիմնադրել է Արտաշեսյան արքայատոհմի հիմնադիր Արտաշես Ա արքան: Նախքան պաշտամունքային վայր դառնալը, բլուրը ծառայում էր որպես Արտաշատի արքայական բանտ, որտեղ դատապարտյալներին նետում էին օձերով ու թունավոր միջատներով լի համարվող ստորգետնյա գուբը:

Հենց այս վիրապում հեթանոս արքա Տրդատ Գ-ն բանտարկել տվեց իր խորհրդական Գրիգոր Լուսավորչին: Տիրակալը նրան մեղադրում էր Անահիտ դիցուհուն զոհ մատուցելուց հրաժարվելու մեջ և բացահայտել էր, որ նրա հայրը՝ Անակ Պարթևը, պատասխանատու էր իր սեփական հոր սպանության համար: Գրիգորը հրաշքով ողջ մնաց այս ստորգետնյա բանտում լիակատար մեկուսացման տասներեք տարիների ընթացքում՝ շնորհիվ մի քրիստոնյա այրի կնոջ, ով, տեսիլքով առաջնորդվելով, նրան պարբերաբար թարմ հաց էր հասցնում:

Սուրբ Հռիփսիմեի, Գայանեի և նրանց ընկերուհիների նահատակությունից հետո Տրդատ արքային պատուհասեց մի սոսկալի հիվանդություն, որի պատճառով նա կորցրեց բանականությունը: Նրա քույրը՝ Խոսրովիդուխտը, երազում տեսավ, որ միայն մեկ պատգամաբեր կարող է բժշկել նրան՝ Արտաշատի մոռացված բանտարկյալը: Նրա համառ պնդումներով Ավտայ իշխանն ուղարկվեց գուբի մոտ՝ Գրիգորին այնտեղից հանելու համար: Բերվելով արքայի մոտ՝ Գրիգորը բժշկեց նրան և վերադարձրեց բանականությունը: Այս հրաշալի ապաքինումից հետո Տրդատ Գ-ն 301 թվականին քրիստոնեությունը հռչակեց պետական կրոն՝ Հայաստանը դարձնելով աշխարհի առաջին քրիստոնյա պետությունը: Այնուհետև Գրիգորը դարձավ Կեսարիայի եպիսկոպոս և շարունակեց ծառայել տիրակալին մինչև մոտավորապես 314 թվականը:

7-րդ դարի հիմնադրումից մինչև մտավոր զարթոնք

Խոր Վիրապի հուշարձանային պատմությունն իսկապես սկիզբ է առնում 7-րդ դարում. պատմական աղբյուրները նշում են կառուցումը դեռևս 601 թվականից: Մոտ 642 թվականին Ներսես Գ Շինարար կաթողիկոսը նվիրական վիրապի վրա կառուցեց առաջին մատուռը: Սպիտակ կրաքարից կառուցված այս շրջանաձև կառույցը, որը զարդարված էր ութ ներքին սյուներով, ճարտարապետական նմանություններ ուներ ժամանակակից Զվարթնոց տաճարի հետ, ինչպես վկայում են մասնավորապես միջնադարյան հեղինակ Ալ-Մուկադդասիի նկարագրությունները:

Բացի սրբավայրի իր դերից, վանքը 13-րդ դարից ի վեր հաստատվեց որպես գիտության և իմացության խոշոր կենտրոն: 1225 (կամ 1255) թվականին կրոնավոր և գիտնական Վարդան Արևելցին այստեղ հիմնադրեց բարձրագույն դպրոց՝ վարդապետարան, որտեղ համախմբված էին շուրջ քառասուն ուսանողներ: Այստեղ սովորել կամ դասավանդել են այնպիսի նշանավոր գիտնականներ, ինչպիսիք են Եսայի Նչեցին, Հովհաննես Երզնկացին, Գևորգ Սկևռացին և Ներսես Մշեցին, ովքեր վանքի ուսումնական համբավը բարձրացրին նոր մակարդակի: Մտավոր ծաղկման այս շրջանի բազմաթիվ ձեռագրեր այսօր խնամքով պահպանվում են Երևանի Մատենադարանում:

Վերակառուցումներ և ամրոցային ճարտարապետություն

Դարերի ընթացքում և 16-րդ դարում տարածաշրջանի տնտեսական դժվարությունների հետևանքով շինությունները զգալիորեն քայքայվեցին: Վերակառուցման լայնածավալ աշխատանքները սկսվեցին 1666 թվականին՝ Դավիթ Վիրապեցու գլխավորությամբ: Թեև 1679 թվականի հունիսի 4-ի հզոր երկրաշարժը ավերեց մի շարք կառույցներ, Դավիթ Վիրապեցին 1680-1695 թվականներին վերսկսեց աշխատանքները՝ հաջողությամբ ավարտելով Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու վերականգնումը, որն ավարտվեց մոտ 1703 թվականին:

Վանական համալիրն ունի ամրացված ֆեոդալական դղյակի տեսք, որն ընդգծել է ճանապարհորդ Ջոն Բուքան Թելֆերը 1876 թվականին: Այն շրջապատված է աշտարակավոր հզոր պարիսպներով, որոնք պարփակում են սեղանատունը, վանականների խցերը և օժանդակ շինությունները: Կենտրոնում վեր է խոյանում Սուրբ Աստվածածին գլխավոր եկեղեցին՝ օժտված տասներկու նիստ ունեցող թմբուկով և գմբեթով, որի առջևում գավիթն է, իսկ արևմտյան ճակատին 19-րդ դարի վերջին ավելացվել է սյունազարդ զանգակատունը:

Կենտրոնական եկեղեցուց հարավ-արևմուտք գտնվում է Սուրբ Գևորգ մատուռը (կամ Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին)՝ հյուսիս-արևմուտքից հարավ-արևելք կողմնորոշված կիսաշրջանաձև աբսիդով փոքր բազիլիկ: Հենց այս կառույցի ներսում՝ խորանից աջ, բացվում է մուտքը դեպի ստորգետնյա հատված: Աստիճաններն ու մետաղական սանդուղքը հնարավորություն են տալիս իջնել Սուրբ Գրիգորի պատմական խուցը՝ 4,4 մետր տրամագծով և 6 մետր խորությամբ թաղածածկ տարածք, որը շրջապատված է հարթաքանդակներով զարդարված կրաքարե սալերով:

Կենդանի և աշխարհին բաց ուխտատեղի

Պահպանվելով 1970-ական և 1980-ական թվականներին Վազգեն Ա կաթողիկոսի նախաձեռնած վերականգնողական աշխատանքների, այնուհետև 1990-ականներին Կանադա-Հայաստան երիտասարդական առաքելության (CYMA) երիտասարդ կամավորների աջակցության շնորհիվ՝ Խոր Վիրապը շարունակում է մնալ կարևորագույն ուխտավայր: Հավատացյալներն այստեղ են գալիս կնունքներ, պսակադրություններ կամ մատաղի ծեսեր կատարելու, իսկ ավանդույթի համաձայն՝ Ամանորի տոնակատարությունների համար լույսը բերվում է հենց Խոր Վիրապից: Այցելուների սովորական ծեսերից է նաև աղավնիներ բաց թողնելը դեպի Արարատ լեռը:

Այս վայրը դարերի ընթացքում գրավել է բազմաթիվ ճանապարհորդների՝ սկսած բուսաբան Ժոզեֆ Պիտոն դը Տուրնըֆորից մոտ 1700 թվականին, Ջեյմս Բրայսից 1876-ին և Հ. Ֆ. Բ. Լինչից 1893-ին, մինչև մերօրյա գործիչներ, ինչպիսիք են Հռոմի Ֆրանցիսկոս պապը 2016-ին և Շառլ Միշելը 2021-ին:

Այս հողի խորհրդանշական ուժն ու Արարատի հովանավորող ուրվագիծը շարունակում են միավորել հայերին իրենց սահմաններից շատ հեռու: Ազգային արմատներին ու խորհրդանիշներին այս նվիրվածությունն իր ջերմ արձագանքը կգտնի սփյուռքի կարևոր տոնակատարություններից մեկի ժամանակ. ՀՄԸՄ-ի «Արարատ» սկաուտական խումբը (Agrupación Scout Ararat de Homenetmen) կնշի իր 70-ամյակը սերունդների մեծ հանդիպման ընթացքում Բուենոս Այրեսում (Արգենտինա) 2026 թվականի նոյեմբերի 7-ին: