Կիլիկիայի հայկական թագավորություն. Միջերկրականի ափին գտնվող պետության վերելքն ու ճակատագիրը

Ծնունդ առնելով Մեծ Հայքում սելջուկյան արշավանքների և 1045 թվականի բյուզանդական բռնակցման հետևանքով առաջացած ցնցումներից՝ Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը (որը կոչվում էր նաև Փոքր Հայք) մոտ երեք դար մարմնավորել է հայոց ազգային ինքնիշխանությունը Անատոլիայի հարավ-արևելքում։ Հիմնադրվելով նախնյաց լեռնաշխարհից հեռու՝ Միջերկրական ծովի ափերին և Տավրոսի լեռների սրտում, այս պետությունը 1080-1375 թվականներին դարձավ խոշոր քաղաքական, ռազմական և մտավոր կենտրոն։

Տավրոսի ամրոցներից մինչև արքայական թագադրում

1071 թվականին Մանազկերտի ճակատամարտում Բյուզանդիայի կրած պարտությունից հետո հայ իշխաններն իրենց վերահսկողության տակ առան մի շարք ամրոցներ։ Նրանցից Ռուբենը՝ Բագրատունյաց վերջին արքա Գագիկ Բ-ի մերձավոր զինվորականներից մեկը, ապստամբեց Բյուզանդիայի դեմ և 1080 թվականին հիմք դրեց անկախ իշխանության։ Նրա և նրա հաջորդների՝ Ռուբինյանների առաջնորդությամբ, հայկական իշխանությունը կենտրոնացավ այնպիսի անառիկ ամրոցների շուրջ, ինչպիսիք էին Վահկան և Բարձրաբերդը։

Խաչակրաց առաջին արշավանքի ընթացքում՝ Կոստանդին Ա-ի օրոք, հայերը դարձան Գոդֆրուա դը Բուլյոնի գլխավորած ֆրանկների թանկարժեք դաշնակիցները՝ ապահովելով նրանց պարենով, ձիերով և ուղեկցորդներով։ Այնուհետև Թորոս Ա-ն ընդարձակեց տիրույթները դեպի դաշտավայր՝ գրավելով Անարզաբան և մայրաքաղաքը տեղափոխելով Սիս։ Չնայած բյուզանդական հարձակումներին, որոնք հանգեցրին 1137 թվականին կայսր Հովհաննես Բ-ի կողմից Լևոն Ա իշխանի գերեվարմանը, նրա որդուն՝ Թորոս Բ-ին, 1141 թվականին հաջողվեց փախչել և վերականգնել Ռուբինյանների իշխանությունը։

Այս առաջին շրջանի գագաթնակետը եղավ Լևոն Բ-ի օրոք, ով իշխանական գահ բարձրացավ 1187 թվականին։ Հմուտ դիվանագետ և զորավար լինելով՝ նա կրկնապատկեց վերահսկվող ծովափնյա տարածքները և կարողացավ ճանաչում ստանալ Արևմուտքի տերություններից։ 1198 թվականի հունվարի 6-ին՝ Հայոց Սուրբ Ծննդյան օրը, Տարսոնի տաճարում Լևոն Բ-ն հանդիսավորությամբ օծվեց Կիլիկյան Հայաստանի առաջին թագավոր՝ որպես Լևոն Ա։ Օծումը կատարեց Գրիգոր Զ Ապիրատ կաթողիկոսը՝ հակոբիկյան և ուղղափառ եկեղեցիների առաջնորդների ներկայությամբ, իսկ Մայնցի արքեպիսկոպոս Կոնրադը նրան հանձնեց արքայական խորհրդանիշները գերմանական կայսր Հենրիխ VI-ի անունից։ Այս գահակալությունը նրան բերեց Լևոն Մեծագործ մականունը։

Հավասարակշռված դիվանագիտություն մոնղոլների և մամլուքների միջև

Լևոն Ա-ի մահից հետո թագն անցավ նրա դստերը՝ Զապելին, ով 1226 թվականին ամուսնացավ Հեթում Ա-ի հետ՝ դրանով իսկ ամրապնդելով Ռուբինյանների և մրցակից Հեթումյանների դինաստիայի միությունը։ Երբ մոնղոլական հորդաները հեղեղեցին Մերձավոր Արևելքը և ասպատակեցին Մեծ Հայքը, Հեթում Ա-ն կատարեց բանակցելու ռազմավարական ընտրություն։ 1247 թվականին նա իր եղբորը՝ սպարապետ Սմբատ Գունդստաբլին ուղարկեց Կարակորում, իսկ 1253 թվականին անձամբ մեկնեց այնտեղ՝ Մանգու խանի մոտ։ Այս աննախադեպ համաձայնագիրը երաշխավորեց թագավորության ամբողջականությունը և հարկերից ազատեց մոնղոլական տարածքում գտնվող հայկական եկեղեցիներն ու վանքերը։

Այնուամենայնիվ, այս դաշինքը Կիլիկիային ներքաշեց Եգիպտոսի մամլուքների դեմ ուղղակի բախման մեջ։ 1266 թվականին մամլուքների սուլթան Բեյբարսը պահանջեց խզել կապերը մոնղոլների հետ. Պարսկաստանից օգնական զորք բերելու մեկնած Հեթում Ա-ի բացակայության պայմաններում մամլուքյան զորքերը Մառիի ճակատամարտում ջախջախեցին հայկական բանակը՝ սպանելով Թորոս իշխանին և գերեվարելով ապագա արքա Լևոն Գ-ին։ Թեև տարվեցին հայ-մոնղոլական համատեղ հաղթանակներ, մասնավորապես 1299 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Հոմսի մոտ՝ Ղազան խանի կողքին, մամլուքները բազմապատկեցին իրենց ասպատակությունները։ 1292 թվականին Հռոմկլայի ավերումը ստիպեց Հայ Եկեղեցուն կաթողիկոսական Սուրբ Աթոռը վերջնականապես տեղափոխել Սիս։

Հասարակություն, տնտեսություն և արվեստի ծաղկում

Գտնվելով լատինական, բյուզանդական և արևելյան աշխարհների խաչմերուկում՝ Փոքր Հայքը զարգացրեց ինքնատիպ մշակույթ։ Հասարակական կառուցվածքը որդեգրեց արևմտյան ֆեոդալիզմի ինստիտուտները. բարոն (պարոն) և կոնետաբլ (գունդստաբլ) տիտղոսները փոխարինեցին հնագույն նախարար և սպարապետ կոչումներին։ Ասպետական իդեալը ներթափանցեց ազնվականության մեջ, մինչդեռ լեզուն հարստացավ ֆրանսերեն բառերով, իսկ հայերենի այբուբենին ավելացան երկու նոր տառեր՝ «Ֆ»-ն (f) և «Օ»-ն (o)։

Եվրոպայի հետ այս մերձեցումը հնարավորություն տվեց փոխառություններ կատարել նաև հակառակ ուղղությամբ. խաչակիրները ներշնչվեցին հայկական ռազմական ճարտարապետությամբ, մասնավորապես՝ պաշտպանական աշտարակների շրջանաձև հատակագծով։ Տնտեսական հարթությունում թագավորությունը դարձավ Արևելքի և Արևմուտքի միջև առևտրի կարևորագույն հանգույց՝ շնորհիվ Այաս նավահանգստային մետրոպոլիայի, որտեղ հաճախում էին իտալացի վաճառականները և որտեղ այցելել էր Մարկո Պոլոն։ Ծովային անվտանգությունը և ափերի պաշտպանությունը հենվում էին Այասում և Կոռիկոսում տեղակայված նավատորմի վրա, որին աջակցում էր խաղաղ պայմաններում 30 000, իսկ պատերազմի ժամանակ մինչև 60 000 զինվոր ունեցող բանակը։

Կիլիկիան նաև արվեստի փայլուն օջախ էր։ Հռոմկլայի վանք-ամրոցում XIII դարում ստեղծագործեց մանրանկարչության վարպետ Թորոս Ռոսլինը, ում մանրանկարները հայ միջնադարյան արվեստի գոհարներից են։ Եկեղեցական և ամրոցաշինական ճարտարապետությունն ապրեց նշանակալի վերելք, ինչի վկայությունն են Սսի Սուրբ Սոֆիայի տաճարը, ինչպես նաև Լամբրոնի և Անարզաբայի հզոր ամրոցները։

Թագավորության վախճանը և մի ազգի ժառանգությունը

Հեթումյան արքայատոհմի ընդհատումը հանգեցրեց նրան, որ 1342 թվականին Կոստանդին Գ անվամբ գահ բարձրացավ Կիպրոսում իշխող ֆրանսիական տոհմից սերող Գի դը Լուսինյանը։ Սակայն Հռոմի եկեղեցու ծեսերը պարտադրելու փորձերը սուր պառակտումներ առաջացրեցին ունիթորական ազնվականության և ավանդույթներին հավատարիմ ժողովրդի միջև։

Լատինական պետությունների նահանջից և մոնղոլների իսլամացումից հետո մեկուսացած թագավորությունն ի վերջո տեղի տվեց մամլուքների շարունակական գրոհների առջև։ Սիսն ընկավ 1375 թվականի ապրիլին։ Վերջին արքան՝ Լևոն Զ Լուսինյանը, գերեվարվելուց, ապա փրկագնով ազատվելուց հետո, մահացավ աքսորի մեջ՝ Փարիզում, 1393 թվականին։ Թեև որոշ իշխաններ պահպանեցին իրենց տիրույթները Լեռնային Տավրոսում ընդհուպ մինչև 1515 թվականի օսմանյան նվաճումը, հայ բնակչությունը շարունակեց ապրել Կիլիկիայում մինչև 1915 թվականի ցեղասպանությունը։ Այսօր էլ այդ պետականության հիշողությունը կենդանի է՝ մարմնավորված Հայաստանի Հանրապետության զինանշանի վրա կիլիկյան առյուծի առկայությամբ և Լիբանանի Անթիլիաս քաղաքում Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսության գործունեությամբ։