Ավարայրի ճակատամարտը և Վարդան Մամիկոնյանը. հավատարմության ուխտը հավատքին

Հայոց պատմության հիմնարար իրադարձությունների շարքում 451 թվականի մայիսի 26-ի բախումն Ավարայրի դաշտում առանձնահատուկ տեղ է գրավում։ Կոչվելով նաև Վարդանանց ճակատամարտ՝ Սասանյան տերության դեմ այս զինված պայքարը, իր առաջնորդների գերագույն զոհաբերության գնով, կնքեց հայկական հոգևոր ինքնության պահպանումը։ Սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի առաջնորդությամբ հայ ժողովուրդն ու նրա ավագանին նախընտրեցին դիմակայել հսկայական կայսրությանը, քան ուրանալ դեռևս 301 թվականին՝ Տրդատ Գ-ի օրոք ընդունված քրիստոնեական հավատքը։

Կրոնական ճգնաժամը և ապստամբությունը Հազկերտ Բ-ի դեմ

Բյուզանդական և պարսկական ազդեցության ոլորտների միջև 387 թվականի բաժանումից, իսկ ապա 428 թվականին Վռամ Ե-ի կողմից վերջին Արշակունի թագավոր Արտաշես Դ-ի գահընկեցությունից ի վեր, Արևելյան Հայաստանն ապրում էր մարզպանության կարգավիճակում՝ կառավարվելով Դվինից։ 449 թվականին պարսից արքա Հազկերտ Բ-ն հայերից պահանջում է հրաժարվել քրիստոնեությունից հօգուտ զրադաշտականության՝ իր նախարար Միհրներսեհի դրդմամբ, որը ցանկանում էր պարտադրել զրվանականությունը։ Հազկերտ Բ-ն երկյուղում էր, որ Հայ եկեղեցին չափազանց սերտորեն կապված կմնա Բյուզանդիայի և Հռոմի հետ։

Այս հրովարտակի դեմ Արտաշատում կաթողիկոս Հովսեփ Հողոցմեցու նախագահությամբ հրավիրվում է ազնվականության և հոգևորականության ժողով։ Հայերը միաձայն որոշում են փոխանցում. նրանք վերահաստատում են իրենց քաղաքական հնազանդությունը միապետին՝ միաժամանակ կտրականապես հրաժարվելով լքել իրենց պաշտամունքը։ Զայրացած Հազկերտ Բ-ն Տիզբոն է կանչում գլխավոր նախարարներին, որոնց թվում էին զորավար Վարդան Մամիկոնյանը և Սյունյաց մարզպան Վասակը։ Սպառնալիքի տակ իշխաններն առերես ենթարկվում են և համաձայնում կեղծել իրենց դավանափոխությունը։ Սակայն վերադառնալուն պես՝ բնակչությանը կրոնափոխ անելու համար ուղարկված պարսիկ մոգերի ուղեկցությամբ, Անգղ գյուղում ժողովուրդը բուռն ապստամբություն է բարձրացնում։ Իշխաններն անմիջապես հրաժարվում են այդ հարկադիր ուրացումից։ Վարդան Մամիկոնյանը գլխավորում է զինված դիմադրությունը։

Ռազմական բախումն Ավարայրի դաշտում

Բյուզանդական կայսրությունում անհաջող դիվանագիտական քայլերից հետո (Թեոդոսիոս Բ կայսրը, ապա նրա հաջորդ Մարկիանոսը հրաժարվում են միջամտել), հակամարտությունը դառնում է անխուսափելի։ Սասանյան բանակը՝ Մուշկան Նիսալավուրտի հրամանատարությամբ, Հեր և Զարևանդ սահմանային գավառներով ներխուժում է երկիր՝ ապստամբությունը ճնշելու և դեպի Արտաշատ շարժվելու նպատակով։ Իսկ մարզպան Վասակ Սյունին ազնվականության մի մասի հետ դավաճանում է և անցնում Սասանյանների ճամբարը։

451 թվականի մայիսի 26-ին (ավանդույթներից մեկը նշում է նաև հունիսի 2-ը) զորքերը շարվում են Տղմուտ գետի երկայնքով՝ Վասպուրականի Արտազ գավառում։ Հայկական բանակը համախմբում էր 66 000 մարդ՝ մեծ մասամբ կազմված գյուղացիներից, որոնց թիկունք էին կանգնած փորձառու հեծելազորի և իշխանների ընտրանին։ Մարտից առաջ զինվորներն ընդունում են սուրբ հաղորդություն։ Հովսեփ և Ղևոնդ Երեց քահանաները քաջալերանքի խոսքերով դիմում են մարտիկներին։ Վարդանը կազմակերպում է իր ուժերը՝ զորամասերի հրամանատարությունը վստահելով Ներշապուհ Արծրունուն, Խորեն Խորխոռունուն և Թաթուլ Վանանդեցուն, իսկ ինքն իր եղբայր Համազասպ Մամիկոնյանի հետ ստանձնում է պահեստազորի ղեկավարումը։ Նրանց դեմ պարսկական բանակը, որը գնահատվում էր երեք անգամ ավելի մեծաթիվ, մարտի է հանում Սավարանների ընտիր գունդը և մարտական փղերի ահեղ միավորումը։

Ճակատամարտն սկսվում է նետերի և նիզակների տարափով։ Անցնելով գետը՝ հայերը ձեռնարկում են հուժկու հարձակում, որն սկզբում խուճապի է մատնում թշնամու ձախ թևն ու կենտրոնը։ Սակայն պարսկական պահեստազորի միջամտությունն ու մարտական փղերի գրոհն ի վերջո շրջապատում են հայկական բանակը։ Այս բուռն մարտի թոհուբոհում, զենքը ձեռքին զոհվում է Վարդան Մամիկոնյանը, ինչպես նաև նրա եղբայր Հմայակը, ութ այլ զորավարներ և բազմաթիվ իշխաններ։ Տարեգրությունները հաղորդում են ապստամբ ուժերի շարքերում 1 036, իսկ Սասանյան բանակի շարքերում՝ 3 544 զոհի մասին։

Հետևանքները և դավանանքի ազատության պահպանումը

Թեև Սասանյանները տեր մնացին մարտադաշտին, նրանց հաղթանակը չափազանց թանկ նստեց։ Ողջ մնացած հայ մարտիկները նահանջեցին անառիկ ամրոցներ ու լեռներ՝ պարտիզանական գործողություններ ծավալելով Արցախում, Տայքում և Տմորիքում։ Բախվելով հոների հարձակումներին և երկրի տնտեսական ավերածությանը՝ Հազկերտ Բ-ն ստիպված եղավ փոխել իր կեցվածքը. նա պաշտոնապես հրաժարվեց Հայաստանում զրադաշտականություն պարտադրելուց և թույլատրեց քրիստոնեության ազատ դավանումը։

Քաղաքական առումով Վասակ Սյունին, որի երկդիմի խաղը բացահայտվում է, դատապարտվում է պարսից արքայի կողմից և մահանում բանտում։ Թեպետ գերեվարված հոգևորականները մահապատժի են ենթարկվում, իսկ ազնվականները ժամանակավորապես աքսորվում են Միջին Ասիա, ապստամբությունը պահպանում է հայ ազգի հիմնարար իրավունքները՝ նախերգանք դառնալով 481 թվականից սկսած Վահան Մամիկոնյանի գլխավորած հետագա պայքարի համար։

Հիշատակը և գրական ժառանգությունը

Այս դյուցազնապատման պատմությունները մեզ են հասել 5-րդ դարի հայ երկու նշանավոր պատմիչների՝ Ղազար Փարպեցու և Եղիշեի (Եղիշե) շնորհիվ, որոնցից վերջինս անմահացրել է սպարապետի և նրա զորքի խիզախությունը Վարդանի պատերազմին նվիրված իր երկում։ Հայ Առաքելական եկեղեցին սրբադասել է Վարդան Մամիկոնյանին, ինչպես նաև Ավարայրում ընկած բոլոր մարտիկներին, որոնց հիշատակը ոգեկոչվում է ամեն տարի փետրվարին՝ Վարդանանց տոնին, կամ հիշատակվում հրոտից 30-ին (օգոստոսի 5-ին)։

Արիության այս էջը ոգեշնչել է նաև բազմաթիվ ստեղծագործողների։ Դերենիկ Դեմիրճյանը դրա հիման վրա ստեղծել է իր հանրահայտ «Վարդանանք» պատմավեպը, իսկ գրողներ ու հոգևորականներ, ինչպիսիք են Սմբատ Բյուրատն իր «Ավարայրի արծիվը կամ Վարդանանք» պիեսով, Ս. Տեր-Մովսեսյանն «Ավարայրի հերոսները» գործով կամ վարդապետ Վահան Հովհաննիսյանը «Դեպի Ավարայր» երկով, բեմահարթակներում փառաբանել են հանուն հայրենիքի այս զոհաբերության կենդանի հիշատակը։