Գառնիի տաճարը. հելլենիստական շքեղություն և հին Հայաստանի կենդանի հիշողություն

Եռանկյունաձև հրվանդանի եզրին վեհորեն խոյացած Գառնիի տաճարը նախաքրիստոնեական Հայաստանի ամենավառ խորհրդանիշն է։ Գտնվելով Երևանից մոտ 28-30 կիլոմետր դեպի արևելք՝ Կոտայքի մարզում, այս հոնիական կառույցը բարձրանում է ծովի մակարդակից 1400 մետր բարձրության վրա՝ Ազատ գետի զառիթափ կիրճի վրա, Գեղամա լեռների հոյակապ համայնապատկերի դիմաց։ Լինելով Հայաստանում և ողջ նախկին խորհրդային տարածքում պահպանված միակ սյունազարդ հելլենիստական հուշարձանը՝ այն մարմնավորում է անտիկ շրջանի հայ շինարարների վարպետությունը և հունահռոմեական աշխարհի հետ հյուսված բեղմնավոր կապերը։

Անառիկ ամրոց Գեղամա լեռների սրտում

Սրբավայրը գտնվում է Գառնիի ամրոցի տարածքում, որը երկրի ամենահին և ռազմավարական նշանակություն ունեցող ամրություններից մեկն էր՝ կոչված պաշտպանելու Արարատյան դաշտի գլխավոր քաղաքները։ Դեռևս մ.թ.ա. VIII դարի առաջին կեսին Ուրարտուի արքա Արգիշտի Ա-ն գրավեց այս վայրը, որն այն ժամանակ սեպագիր արձանագրության մեջ հիշատակվում էր Գիարնիանի անունով, նախքան բնակչությանը Էրեբունի ամրոցը կառուցելու համար մոբիլիզացնելը։ Տարածքում պահպանվել է նաև բրոնզեդարյան կիկլոպյան պարիսպ, ինչը վկայում է այստեղ մարդու բնակության խոր հնության մասին։

Հռոմեացի պատմիչ Տակիտոսը հիշատակում է այս միջնաբերդը castellum Gorneas անվամբ դեռևս մ.թ. I դարի առաջին կեսին։ Մ.թ.ա. II դարից ի վեր կառուցված և դարերի ընթացքում ամրացված Գառնիի պարիսպներն ունեն 314,28 մետր պարագիծ՝ ընդմիջարկված տասնչորս ուղղանկյուն աշտարակներով։ Այնտեղ, որտեղ բնությունն անմատչելի էր դարձնում ժայռը, աշտարակների միջև հեռավորությունը 25-32 մետր էր, իսկ ավելի խոցելի հատվածներում դրանք խտանում էին՝ հասնելով 10-13,5 մետր միջակայքի։ Կառուցված լինելով տեղական բազալտի մեծ բեկորներից՝ առանց շաղախի, բայց ամրացված երկաթով ու կապարով, պարիսպն ուներ 2,07-ից մինչև 2,12 մետր հաստություն և 6-7 մետր բարձրություն՝ պաշտպանված մարտակառքերի համար նախատեսված միակ մուտքով։

Տրդատի երդումը և արևի պաշտամունքը

Տաճարի ճակատագիրը սերտորեն կապված է Արշակունյաց հարստության հետ։ Հռանդեայի պայմանագրից հետո Հայոց արքա Տրդատ Ա-ն 65 թվականին 3000 հեծյալներից բաղկացած շքախմբով մեկնեց Հռոմ՝ Ներոն կայսեր ձեռքից թագ ստանալու։ Զորավար Կորբուլոնի կողմից մայրաքաղաք Արտաշատի ավերումը փոխհատուցելու համար Ներոնը Տրդատին տրամադրեց զգալի միջոցներ՝ 50 միլիոն դրախմա, ինչպես նաև հռոմեացի արհեստավորների։ Վերադառնալով հայրենիք՝ Տրդատ Ա-ն ձեռնամուխ եղավ վերակառուցման լայնածավալ աշխատանքների։

1945 թվականին նկարիչ Մարտիրոս Սարյանը Գառնիում հայտնաբերեց հունարեն արձանագրությամբ բազալտե մի քար։ Մասնավորապես Աշոտ Գ. Աբրահամյանի և Ջեյմս Ռ. Ռասելի կողմից թարգմանված այս նվիրատվական արձանագրությունը կառույցի հիմնադրումը վերագրում է հայոց միապետին.

> «Հելիո՛ս։ Տրդատ Մեծը՝ Մեծ Հայքի տիրակալը, երբ նա կառուցեց […] այս անառիկ ամրոցը իր թագավորության տասնմեկերորդ տարում…»

Այս հիշատակումը կառուցումը թվագրում է մ.թ. 76 կամ 77 թվականով։ Զրադաշտական ազդեցություններ կրող հայկական կրոնական ավանդույթում տաճարը նվիրված էր արևի աստված Միհրին՝ Միթրայի համարժեքին և արքայական տոհմի հովանավորին։ Թեև որոշ պատմաբաններ, ինչպիսիք են Ռիչարդ Դ. Ուիլկինսոնը կամ Ջեյմս Ռ. Ռասելը, այն ավելի շուտ համարում են Փոքր Ասիայի հուշարձաններով ներշնչված II դարի իշխանական դամբարան, Տրդատ Ա-ին վերագրումը մնում է գերիշխող տեսակետը։

Բազալտակերտ ճարտարապետական գլուխգործոց

Գառնիի տաճարը դասական պերիպտեր է, որը հանգչում է 15,7 × 11,5 մետր չափսերով բարձր պատվանդանի (պոդիումի) վրա, որը գետնից բարձրանում է մինչև 3 մետր։ Դրա սյունաշարը բաղկացած է 6,54 մետր բարձրությամբ հոնիական օրդերի քսանչորս սյուներից՝ վեցական սյուն հյուսիսային և հարավային ճակատներում և ութական՝ կողային հատվածներում։ Կառույցի ընդհանուր բարձրությունը հասնում է 10,7 մետրի։

Գլխավոր ճակատն ուղղված է դեպի հյուսիս, ուր կարելի է բարձրանալ 30 սանտիմետր բարձրությամբ ինը զառիթափ աստիճաններից բաղկացած մոնումենտալ սանդուղքով։ Աստիճանների երկու կողմերում տեղադրված են որմնահեցեր (պիեդեստալներ), որոնց վրա քանդակված է ծնկաչոք տիտան Ատլասը՝ ձեռքերը վեր բարձրացրած զոհասեղանները պահելու համար։ Կերտված լինելով մուգ և կարծր բազալտից՝ տաճարը զերծ է մնում հունահռոմեական միօրինակությունից՝ շնորհիվ հայ քարտաշների հանճարի։ Ականթի անընդհատ ֆրիզում և առյուծի գլուխներով զարդարված քիվերում քանդակագործները ներմուծել են ավանդական մոտիվներ՝ նուռ, խաղողի ողկույզներ, պնդուկենու ծաղիկներ ու տերևներ։ Նաոսը՝ համեստ չափերի (7,98 × 5,05 մետր) սրբազան սրահը, նախատեսված էր աստծո արձանի համար և վերևից լուսավորվում էր երդիկով։

Իշխանական պահպանում և վերածնունդ անաստիլոզի շնորհիվ

IV դարի սկզբին, երբ Տրդատ Գ-ի օրոք Հայաստանի քրիստոնեացումը հանգեցրեց հեթանոսական պաշտամունքի վայրերի ոչնչացմանը, տաճարը խուսափեց ավերիչների բրիչից։ Պատմահայր Մովսես Խորենացին հայտնում է, որ այն վերածվել է հաճելի ամառանոցի՝ «տուն հովանոցի», որը նախատեսված էր թագավորի քրոջ՝ Խոսրովիդուխտի համար։ Այդ ժամանակվանից տարեգիրների կողմից կոչվելով «Տրդատի գահ» (Տրդատա թախտ), տարածքը համալրվեց խճանկարապատ հատակներով հռոմեական բաղնիքով և VII դարում՝ Սուրբ Սիոն կլոր եկեղեցով։

1679 թվականի հունիսի 4-ին չափազանց հզոր երկրաշարժը ցնցեց Գառնիի կիրճը և պատճառ դարձավ սյունաշարերի լիակատար փլուզման, որոնք նախկինում թուլացել էին Շահ Աբասի պատերազմների ժամանակ երկաթե կապերի հեռացման հետևանքով։ Դարեր շարունակ քանդակազարդ թմբուկներն ու խոյակները մնացին ցրված հրվանդանի վրա։ 1880 թվականին ցարական իշխանությունների՝ ավերակները Թիֆլիս տեղափոխելու ծրագիրը, բարեբախտաբար, ձախողվեց տեխնիկական դժվարությունների պատճառով։

XX դարում համակարգված պեղումներ իրականացվեցին Նիկողայոս Մառի, Նիկողայոս Բունիաթյանի, ապա Բաբկեն Առաքելյանի նախաձեռնությամբ։ 1969-1975 թվականներին ճարտարապետ Ալեքսանդր Սահինյանն իրականացրեց հուշարձանի ամբողջական վերականգնումը՝ անաստիլոզի սկզբունքով։ Յուրաքանչյուր բնօրինակ տարր վերադարձվեց իր ճշգրիտ տեղը, իսկ պակասող մասերը լրացվեցին տեղական քարհանքերի չեզոք քարերով։ 2011 թվականին իր մշակութային լանդշաֆտի պահպանման համար արժանանալով ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Մելինա Մերկուրիի միջազգային մրցանակին՝ Գառնիի տաճարը դարերի միջով շարունակում է մարմնավորել հայ արվեստի անխորտակելի վեհությունը։