Հովհաննես Թումանյան. հայ գրականության եղբայրական և անմահ ձայնը
Ծնված Լոռվա վայրի ու վեհաշուք բնաշխարհում՝ Հովհաննես Թումանյանը դարձավ հայ մշակույթի ամենալուսավոր դեմքերից մեկը: Իրավամբ համարվելով «Ամենայն հայոց բանաստեղծ»՝ ժողովրդական ու հարազատ զգացողությամբ օժտված այս գրողը կարողացավ մաքուր լեզվով արտահայտել գյուղական դրամաները, անհիշելի ժամանակներից եկող հեքիաթները և 19-րդ ու 20-րդ դարերի սահմանագծին իր ազգի կրած պատմական փորձությունները:
Լոռվա լեռներից մինչև Թիֆլիսի եռուզեռը
Հովհաննես Թումանյանը լույս աշխարհ է եկել 1869 թվականի փետրվարի 19-ին պատմական Դսեղ գյուղում, որն այն ժամանակ գտնվում էր Ռուսական կայսրության Թիֆլիսի նահանգում: Ըստ տոհմական ավանդության՝ Թումանյանների տոհմը սերում էր Մամիկոնյան իշխանական տան մի ճյուղից, որը Տարոնի իր ֆեոդալական կալվածքից հեռանալուց հետո հաստատվել էր Լոռիում դեռևս 10-11-րդ դարերում: Հայրը՝ Ասլանը (1839–1898), ով դարձել էր համայնքի քահանան՝ Տեր-Թադևոս անունով, նրա մեջ սերմանեց հարգանք հավատի և մշակույթի հանդեպ, իսկ մայրը՝ Քոչարյանների տոհմից սերող կրքոտ հեքիաթասաց Սոնան (1842–1936), նրա մանկությունն օրորեց ավանդական պատմություններով ու առակներով: Ութ երեխաներից բաղկացած ընտանիքի ավագ որդին՝ Հովհաննեսը, այսպիսով դեռ վաղ տարիներից տոգորվեց հայրենի եզերքի ժողովրդական երգերով:
Պատանին նախ սովորել է Դսեղի ծխական դպրոցում 1877-1879 թվականներին, ապա 1879-1883 թվականներին՝ Ջալալօղլիի Տիգրան Տեր-Դավթյանի երկսեռ դպրոցում: Հենց այս հաստատությունում էլ նա տասներկու տարեկանում գրել է իր առաջին բանաստեղծությունը: 1883 թվականից նա հաստատվում է Թիֆլիսում՝ ցարական տիրապետության տակ գտնվող հայ մտավոր կյանքի գլխավոր կենտրոնում, և մինչև 1887 թվականը հաճախում հեղինակավոր Ներսիսյան դպրոցը: Սակայն նյութական դժվարությունները նրան ստիպում են կիսատ թողնել ուսումը: Այնուհետև նա աշխատում է հայոց հոգևոր կոնսիստորիայում, ապա մինչև 1893 թվականը՝ Հայ հրատարակիչների միությունում՝ միաժամանակ ակտիվորեն աշխատակցելով այնպիսի գրական պարբերականների, ինչպիսիք են «Աղբյուրը», «Մուրճը», «Հասկերը» և «Հորիզոնը»: 1888 թվականին, տասնինը տարեկանում, նա ամուսնանում է Օլգա Մաճկալյանի հետ. նրանց ամուսնությունից ծնվում է տասը երեխա:
«Վերնատան» շրջանակը և բանաստեղծական մեծությունը
1899 թվականին Հովհաննես Թումանյանը համախմբում է իր ժամանակի մեծ մտքերին՝ Թիֆլիսի Բեհբության փողոցում գտնվող իր տան վերնահարկում ստեղծելով «Վերնատուն» (հայերեն՝ «վերնատուն») հռչակավոր գրական խմբակը: Մտավոր մրցակցության և ոգեշնչման այս օջախը, որը որոշ ընդհատումներով գործեց մինչև 1908 թվականը, համախմբեց այնպիսի ականավոր գործիչների, ինչպիսիք էին Ավետիք Իսահակյանը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, Լևոն Շանթը, Ղազարոս Աղայանը, Պերճ Պռոշյանը, Նիկոլ Աղբալյանը, Ալեքսանդր Շիրվանզադեն և Վահան Տերյանը:
Թումանյանի ստեղծագործությունն աչքի է ընկնում խորապես մարդկային ռեալիզմով և մեծ սահունությամբ օժտված լեզվով, որը հաճախ ներշնչված է ազգային բանահյուսությունից: Նրա տողերից ու արտահայտություններից շատերը, ի դեպ, դարձել են հայերեն առօրյա խոսքի անբաժան մասը: 1890-1892 թվականներին իր առաջին բանաստեղծական ժողովածուների լույսընծայումից ի վեր՝ նա նկարագրում է գյուղական կյանքի դաժան պայմաններն այնպիսի նշանավոր պոեմներում, ինչպիսիք են «Մարոն» (1887), «Լոռեցի Սաքոն» (1889) և «Անուշը» (1890): Վերջինս, որի վերջնական տարբերակը լույս տեսավ 1900-ականների սկզբին, 1912 թվականին կոմպոզիտոր Արմեն Տիգրանյանին ներշնչեց ստեղծելու իր համանուն օպերային գլուխգործոցը: Նույն կերպ նրա «Թմկաբերդի առումը» (1902) հերոսական պոեմը 1930 թվականին հիմք ծառայեց Ալեքսանդր Սպենդիարյանի «Ալմաստ» օպերայի համար:
Թումանյանը տիրապետում էր գրական բոլոր ժանրերին. բալլադին՝ «Ախթամար» (1892) և «Փարվանա» (1903), դիպուկ երգիծանքին՝ «Մի կաթիլ մեղր» (1909), ազգային էպոսին՝ «Սասունցի Դավիթ» (1902) մշակմամբ, ինչպես նաև հուզիչ արձակին՝ «Գիքոր» (1895) պատմվածքով: Նա նաև հարստացրեց հայ մշակութային ժառանգությունը Բայրոնի, Գյոթեի և Պուշկինի թարգմանություններով՝ միաժամանակ հրատարակելով հիանալի քնարական ու փիլիսոփայական քառյակներ:
Քաղաքացիական ակտիվությունը և ազգային համերաշխությունը
Բացի գրողի տաղանդից՝ Հովհաննես Թումանյանը նվիրյալ հասարակական գործիչ էր և խաղաղության անխոնջ ջատագով: 1905–1906 թվականների հայ-թաթարական ընդհարումների ժամանակ նա ջանք չի խնայում հաշտեցնելու հակամարտող կողմերին. մի նախաձեռնություն, որի պատճառով նա երկու անգամ ձերբակալվում է ցարական իշխանությունների կողմից: Ավելի ուշ՝ 1918 թվականին, նա խստորեն քննադատում է հայ-վրացական պատերազմը:
1912 թվականին ընտրվելով Կովկասի հայ գրողների ընկերության ղեկավար՝ Թումանյանն անմնացորդ նվիրվում է իր հայրենակիցների ճակատագրին: 1914 թվականի հոկտեմբերին նա անդամակցում է Պատերազմից տուժածներին օգնող կոմիտեին և մեկնում Էջմիածին՝ օգնելու Հայոց ցեղասպանությունից մազապուրծ եղած գաղթականներին: Երբ եկեղեցական իշխանությունները փորձում են սահմանափակել մուտքը որոշ կացարաններ, Թումանյանը պահանջում է ընդունել փրկվածներին «Ամենայն հայոց բանաստեղծի» անունից՝ ի պատասխան կաթողիկոսի տիտղոսի: 1921 թվականին Թիֆլիսում «Հայարտուն» մշակութային տունը հիմնադրելուց հետո նա ստանձնում է Հայաստանի օգնության կոմիտեի նախագահությունը: Նույն տարվա աշնանը նա մեկնում է Կոստանդնուպոլիս՝ գաղթականների օգնությունը կազմակերպելու համար. ուժասպառ անող մի առաքելություն, որը լրջորեն քայքայում է նրա առողջությունը:
Հավերժացած ժառանգություն հավաքական հիշողության մեջ
Ծանր հիվանդությունից տառապելով և 1922 թվականին վիրահատվելով՝ Հովհաննես Թումանյանը տեղափոխվում է Մոսկվա, որտեղ էլ կնքում է իր մահկանացուն 1923 թվականի մարտի 23-ին՝ 54 տարեկան հասակում: Նրա աճյունն ամփոփված է Թբիլիսիի Խոջիվանքի հայկական պանթեոնում: Բանաստեղծի անձնական կյանքը դրոշմվեց իր դարաշրջանի ողբերգություններով. նրա որդի Արտավազդը զոհվեց 1918 թվականին Կովկասյան ճակատի մարտերում, իսկ մյուս երեք որդիները՝ Մուշեղը, Համլիկը և Արեգը, գնդակահարվեցին 1930-ականների խորհրդային բռնաճնշումների ժամանակ:
Թումանյանի թողած ժառանգությունն անչափելի է: 1969 թվականի սեպտեմբերին մեծ շուքով Երևանում և Դսեղում նշվեց նրա ծննդյան 100-ամյակը: Հայաստանում նրան նվիրված երկու թանգարան է գործում՝ իր հայրենի գյուղում, ինչպես նաև 1953 թվականից՝ մայրաքաղաքում, չհաշված Թբիլիսիի նրա բնակարանը, որը 2017 թվականին վերականգնվել է որպես մշակութային կենտրոն: Նրա անունով են կոչվում փողոցներ, զբոսայգի, Երևանի տիկնիկային թատրոնը և Թումանյան քաղաքը Լոռիում: Տասնամյակների ընթացքում նրա հեքիաթներն ու ժողովրդական պատմվածքները ներշնչել են բազմաթիվ ֆիլմեր և անիմացիոն կարճամետրաժ ֆիլմեր՝ նրա ստեղծագործությունը հավերժ դրոշմելով հայերի սերունդների սրտերում:
Աղբյուրներ
- Hovhannès Toumanian (Wikipedia fr)
- Hovhannes Tumanyan (Wikipedia en)
- Հովհաննես Թումանյան (Wikipedia hy)
- Туманян, Ованес Тадевосович (Wikipedia ru)
Վիքիպեդիայի (CC BY-SA 4.0) և Վիքիդարանի (CC BY-SA 3.0) տեքստերը՝ օգտագործված որպես աղբյուր։
Հոդվածը գրվել է արհեստական բանականության գործիքով՝ նշված աղբյուրներից, ստուգվել է խմբագրության կողմից և ավտոմատ թարգմանվել ֆրանսերենից։
Կարդացեք նաև
Ուրարտու. ինքնիշխան տերություն և Հայկական լեռնաշխարհի օրրանՈւրարտուի (Բիայնիլի) թագավորության պատմությունը, ճարտարապետությունն ու ազդեցությունը. երկաթի դարաշրջանի հզոր տերություն՝ Վանա, Սևանա և Ուրմիո լճերի ավազանում:
Քոչարի. խորհրդանշական պարի պատմությունը, քայլերը և հիշողությունըԲացահայտեք Հայկական լեռնաշխարհում ծնված շուրջպար քոչարին՝ ինքնատիպ շարժումներից մինչև ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ժառանգության ցանկում ընդգրկվելը։
Գրիգոր Լուսավորիչը և Հայաստանի քրիստոնեական արշալույսըՀայոց եկեղեցու հիմնադիր Գրիգոր Լուսավորիչն առաջնորդեց երկիրը 301 թ. պատմական մկրտության: Անսասան հավատի պատմությունը: