Արմենիա Ինֆո

Հայկական մշակույթ

Գրիգոր Լուսավորիչը և Հայաստանի քրիստոնեական արշալույսը

Գրիգոր Լուսավորիչը և Հայաստանի քրիստոնեական արշալույսը
Պատկեր : Petar Milošević — CC BY-SA 4.0

Կապադովկիայի հողից մինչև Խոր Վիրապի փորձությունը

Ծնված լինելով 3-րդ դարում պարթև Անակի ազնվական տոհմում՝ պատանի Գրիգորը հազիվ է փրկվում իր տոհմի բնաջնջումից՝ շնորհիվ իր դայակ Սոփիայի և Եվթաղ անունով մի ազնվականի: Տարվելով Կապադովկիայի Կեսարիա՝ նա այնտեղ ստանում է խիստ և խոր քրիստոնեական կրթություն, հատկապես Ֆիրմիլիանոս արքեպիսկոպոսի մոտ: Նա ամուսնանում է Մարիամի հետ (որոշ տարբերակներում՝ Հուլիտա)՝ Դավիթ անունով մի քրիստոնյայի դստեր: Այս միությունից ծնվում են երկու որդիներ՝ Արիստակեսը և Վրթանեսը, որոնց նույնպես վիճակված էր առաջնորդել Հայ եկեղեցին:

Արշակունի արքա Տրդատ Գ-ին ծառայելու կամքով տոգորված՝ Գրիգորը գալիս է հայոց արքունիք: Սակայն ծառայի հավատարմությունը ճակատային բախման մեջ է մտնում արքայական կրոնական պահանջների հետ: Երբ Տրդատը Երիզայում հանդիսավոր տոնակատարություն է կազմակերպում ի պատիվ Անահիտ դիցուհու, Գրիգորը հրապարակավ հրաժարվում է մասնակցել հեթանոսական զոհաբերություններին: Պատմիչ Ագաթանգեղոսը հայտնում է, որ խոստովանողը կրում է տասներկու տարբեր տանջանքներ, որոնք միջնադարյան աստվածաբան Գրիգոր Տաթևացին հետագայում կհամեմատի տասներկու առաքյալների փորձությունների հետ: Իմանալով նաև Գրիգորի ծագումը, որը կապված էր իր հոր՝ Խոսրով Բ-ի սպանության հետ, միապետը հրամայում է նրան նետել Արտաշատի մոտ գտնվող Խոր Վիրապի խավար վիհը: Կարիճներով ու օձերով լի համարվող այս ստորգետնյա բանտը տասներեքից տասնչորս տարի դառնում է սրբի հրաշալի ապաստարանը, ուր նա գաղտնի կերակրվում էր բարեպաշտ այրի կնոջ տված օրվա հացով:

Արքայի բժշկումը և 301 թվականի ինքնիշխան ընտրությունը

Պատմությունը շրջադարձ է ապրում սուրբ Հռիփսիմեի, նրա մայրապետ Գայանեի և նրանց քրիստոնյա ընկերուհիների նահատակությունից հետո, ովքեր եկել էին Արևմուտքից՝ փախչելով Դիոկղետիանոսի հալածանքներից: Տրդատը, խղճի խայթից ու տանջանքներից, ընկնում է ողբերգական մոլորության մեջ, որն ավանդույթը նկարագրում է կենդանական կերպարանափոխության գծերով. արքան վարազի պես թափառում էր եղեգնուտներում: Ո՛չ նրա բժիշկներին, ո՛չ էլ գուշակներին չի հաջողվում վերականգնել նրա բանականությունը:

Այդ ժամանակ արքայի քույրը՝ արքայադուստր Խոսրովիդուխտը, հինգ անգամ երկնային տեսիլք է ստանում, որը հայտնում է նրան, թե միայն Խոր Վիրապի բանտարկյալի աղոթքը կարող է ազատել արքունիքը: Դեպքի վայր շտապած Օտա Ամատունին Գրիգորին դուրս է բերում անդունդից: Սուրբ նահատակների մարմինները բարեպաշտորեն հողին հանձնելուց և ժողովրդի վրա նախապատրաստական ծոմապահություն դնելուց հետո, սուրբը հրաշքով բժշկում է միապետին: Երախտապարտ Տրդատ Գ-ն իր արքունիքի և բանակի հետ ընդունում է Քրիստոսի հավատքը: Հայաստանը 301 թվականին պաշտոնապես ընդունում է քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն՝ առաջ անցնելով հին աշխարհի բոլոր կայսրություններից:

Էջմիածնի տեսիլքը և Եկեղեցու հիմնադրումը

Հայ իշխանների պատվիրակության ուղեկցությամբ Գրիգորը մեկնում է Կապադովկիայի Կեսարիա, որտեղ Ղևոնդիոսի կողմից ձեռնադրվում է եպիսկոպոս: Վերադառնալով հայրենի հող՝ նա Բագավանում՝ Եփրատի ջրերում, մկրտում է Տրդատ արքային, բանակն ու ժողովրդին: Նա նաև բերում է սուրբ Հովհաննես Մկրտչի և Աթանագինե վկայի թանկարժեք մասունքները՝ հայկական առաջին սրբավայրերը, մասնավորապես Աշտիշատում և Տարոնի Սուրբ Կարապետ վանքում օծելու համար:

Արքայանիստ Վաղարշապատում Գրիգորն արժանանում է հիշարժան աստվածահայտնության. Քրիստոսը հրեշտակներով շրջապատված իջնում է երկնքից՝ ոսկե մուրճով հարվածելով գետնին՝ ցույց տալու այն վայրը, որտեղ պետք է բարձրանա գերագույն սրբավայրը: Այսպես ծնվում է Էջմիածնի Մայր տաճարը՝ «Միածնի էջքը», որն օծվում է 303 թվականին՝ Աստվածածնի Վերափոխման օրը: Գրիգորը նաև մատուռներ է կանգնեցնում սուրբ Հռիփսիմեի, սուրբ Գայանեի և Շողակաթի նահատակության վայրերում: Դառնալով Ամենայն Հայոց առաջին կաթողիկոսը՝ Գրիգորը կառուցում է եկեղեցական նվիրապետությունը՝ ձեռնադրելով եպիսկոպոսներ, ովքեր հաճախ սերում էին նախկին քրմական դասից, որոնց որդիներին նա կրթում էր հունարենով և ասորերենով ուսուցում տվող դպրոցներում:

Ճգնավորական առանձնացումը և համամարդկային ժառանգությունը

Երկրի ինստիտուցիոնալ և հոգևոր հիմքերը կառուցելուց հետո Գրիգորը կաթողիկոսության պաշտոնը հանձնում է իր կրտսեր որդուն՝ Արիստակեսին, ով 325 թվականին Նիկիայի տիեզերաժողովում կներկայացնի Հայաստանը: Այնուհետև Գրիգորն առանձնանում է խոկական մենության մեջ Դարանաղյաց գավառի Սեպուհ լեռան Մանյա այրում: Այնտեղ նա ավանդում է իր հոգին առ Աստված մոտ 326 կամ 331 թվականին. նրան գտնում և հասարակ կերպով հողին են հանձնում հովիվները, ովքեր անտեղյակ էին նրա փառավոր ինքնությանը:

Նրա սուրբ նշխարները, որոնք նախ թաղվել էին Թորդանում, ունենում են ճակատագիր, որը շատ ավելի հեռուն է գնում, քան Հայաստանի սահմանները: Եթե նրա Սուրբ Աջը՝ աջ ձեռքի սուրբ մասունքը, մնում է հայրապետական իշխանության դարավոր խորհրդանիշը Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում և Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսությունում՝ ծառայելով յուրաքանչյուր յոթ տարին մեկ սրբալույս մյուռոնի օրհնությանը, ապա այլ մասունքներ մեծարվել են ողջ Եվրոպայում: 8-րդ դարում պատկերամարտությունից փախչող միանձնուհիները նրա գլուխն ու շղթաները տանում են Նեապոլ՝ հիմնելով Սան Գրեգորիո Արմենո եկեղեցին: 1743 թվականին իտալական Նարդո քաղաքն իր փրկությունն ավերիչ երկրաշարժից վերագրում է նրան: 2000 թվականին Հովհաննես Պողոս II պապը Նեապոլում պահվող մասունքները փոխանցում է Գարեգին Բ կաթողիկոսին, որոնք այսօր ամփոփված են Երևանի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր եկեղեցում: Սուրբ Սոֆիայի տաճարի խճանկարից մինչև Մոսկվայի Կարմիր հրապարակի նվիրյալ մատուռը՝ «Լուսավորչի» հիշատակը շարունակում է մարմնավորել հայ ազգի հոգևոր փարոսը:

Աղբյուրներ

Վիքիպեդիայի (CC BY-SA 4.0) և Վիքիդարանի (CC BY-SA 3.0) տեքստերը՝ օգտագործված որպես աղբյուր։

Հոդվածը գրվել է արհեստական բանականության գործիքով՝ նշված աղբյուրներից, ստուգվել է խմբագրության կողմից և ավտոմատ թարգմանվել ֆրանսերենից։

Կարդացեք նաև