Արմենիա Ինֆո

Հայկական մշակույթ

Ուրարտու. ինքնիշխան տերություն և Հայկական լեռնաշխարհի օրրան

Ուրարտու. ինքնիշխան տերություն և Հայկական լեռնաշխարհի օրրան
Պատկեր : İbrahim and the Indo-Europeanizing are — CC BY-SA 4.0

Թագավորության առաջացումը Հայկական լեռնաշխարհում

Մ.թ.ա. IX դարում՝ մոտ մ.թ.ա. 860 թվականին, Հայկական լեռնաշխարհում ձևավորվում է Հին Արևելքի առավել նշանավոր քաղաքակրթություններից մեկը՝ Ուրարտուն: Իր իսկ արքաների արձանագրություններում Բիայնիլի կոչված այս պետությունն իր աշխարհագրական օրրանն է գտնում տարածաշրջանի խոշոր լեռնազանգվածների և լճային ավազանների սրտում՝ Վանա, Ուրմիո և Սևանա լճերի շուրջ:

Այս երկրամասի մասին ամենավաղ հիշատակությունները գալիս են ասորեստանյան տարեգրություններից: Դեռևս մ.թ.ա. XIII դարում՝ Սալմանասար I-ի օրոք, միջագետքյան բնագրերը հաղորդում են ռազմական արշավանքների մասին ընդդեմ «Ուրուատրիի» ութ երկրների, որոնք նկարագրվում են որպես իշխանությունների համադաշնություն: Սալմանասար I-ի հաջորդը՝ Թուկուլթի-Նինուրտա I-ը, գործածում է «Նաիրի երկիր» եզրույթը, որը կիրառում է նաև Թիգլաթպալասար I-ը՝ պնդելով, թե մարտնչել է «Նաիրիի 60 թագավորների» դեմ: Հարավից Ասորեստանի կայսրության շարունակական ճնշման ներքո այս տարբեր ցեղային միավորումներն աստիճանաբար համախմբվում են: Քաղաքական միավորման գործընթացը գլուխ է գալիս Արամեի (մոտ մ.թ.ա. 860–843 թթ.) առաջնորդությամբ՝ Ուրարտուի առաջին վկայված արքայի, որի Սուգունիա և Արզաշկուն կենտրոնները ենթարկվում են Սալմանասար III-ի հարձակմանը:

Այնուհետև՝ մոտ մ.թ.ա. 832 թվականին, Լուտիպրիի որդի Սարդուրի I-ով հաստատվում է նոր արքայատոհմ: Այս միապետն արքայական մայրաքաղաքը հիմնում է Տուշպայում (ներկայիս Վան քաղաքը)՝ Վանա լճի արևելյան ափին: Վանի հոյակերտ ժայռի ստորոտում նա կառուցել է տալիս կիկլոպյան բլոկներից բաղկացած հսկայական պարիսպ՝ աքքադերեն արձանագրություններով, որոնցում իրեն շնորհում է «մեծ արքա» և «Նաիրիի արքա» տիտղոսները:

Բիայնիլիի ռազմական և տարածքային վերելքը

Իշպուինիի և նրա որդի Մենուայի հաջորդական գահակալությունների օրոք՝ մ.թ.ա. IX և VIII դարերի սահմանագծին, թագավորությունը վերածվում է ընդարձակվող խոշոր տերության: Իշպուինին միացնում է Մուսասիր (Արդինի) սրբազան քաղաքը՝ Խալդիին նվիրված պաշտամունքային կենտրոնը, որն այդուհետ դառնում է ուրարտական դիցարանի գերագույն աստվածությունը: Նրա օրոք է նաև, որ արքաները պաշտոնական սեպագիր արձանագրությունների կազմման համար որդեգրում են իրենց իսկ լեզուն՝ հրաժարվելով ասորեստաներենի բացառիկ կիրառումից:

Մենուան (մոտ մ.թ.ա. 810–786 թթ.) ամրապնդում է այս նվաճումները՝ իր բանակներն ուղղելով դեպի Վերին Եփրատ, Մելիդի շրջան և հյուսիսում՝ Արաքսի բարեբեր հովիտ: Նրա հաջորդը՝ Արգիշտի I-ը (մոտ մ.թ.ա. 786–764 թթ.), թագավորությունը հասցնում է իր հզորության գագաթնակետին: Ինչպես վկայում են Վանի ժայռափոր տարեգրությունները, Արգիշտի I-ը առաջանում է դեպի Կովկաս և հպատակեցնում ընդարձակ տարածքներ: Մ.թ.ա. 782 թվականին նա հիմնադրում է նշանավոր Էրեբունի ամրոցը՝ Հայաստանի ներկայիս մայրաքաղաք Երևանի ուղղակի նախահիմքը, որտեղ բնակեցնում է Խաթթի և Ծուփանի երկրներից բերված 6600 գերիների ու ռազմիկների:

Ուրարտուն դառնում է Մերձավոր Արևելքի առաջատար քաղաքական ուժը: Արգիշտի I-ի և Սարդուրի II-ի օրոք իր առավելագույն ընդարձակման շրջանում նրա իշխանությունը տարածվում էր Կովկասի նախալեռներից ու Վրաստանի հարավից մինչև Տիգրիսի ակունքները, և Վերին Եփրատից մինչև Ուրմիո լճից արևելք ընկած տարածքները: Մ.թ.ա. 753 թվականին Սարդուրի II-ը ջախջախիչ պարտության է մատնում Ասորեստանի արքա Աշուր-ներարի V-ին: Այնուհանդերձ, մ.թ.ա. 743 թվականին Սամոսատի մոտ Թիգլաթպալասար III-ի օրոք Ասորեստանի ռազմական վերելքը, ապա մ.թ.ա. 714 թվականին Սարգոն II-ի իրականացրած ութերորդ արշավանքը, որը նշանավորվեց Մուսասիրի տաճարի դաժան կողոպուտով, վերջ դրեցին Ռուսա I-ի հարավային նկրտումներին:

Ճարտարապետական վարպետություն, մետաղագործություն և հոգևոր կյանք

Ուրարտական քաղաքակրթությունն աչքի է ընկնում պաշտպանական քաղաքաշինությամբ՝ հարմարեցված տեղանքի բարդ ռելիեֆին: Արքաները կառուցում են սրբատաշ քարից և հում աղյուսից հոյակերտ ամրոցներ՝ տեղակայված ժայռոտ բլուրների վրա, ինչպիսիք են Թեյշեբաինին (Կարմիր բլուր), Արգիշտիխինիլին (Արմավիր), Ալթընթեփեն, Բաստամը կամ Այանիսը: Խորաձոր հովիտներում գյուղատնտեսական այս տնտեսությունն ապահովելու համար միապետները ստեղծում են ոռոգման մոնումենտալ ցանցեր: Ավելի քան 50 կիլոմետր երկարություն ունեցող Մենուայի ջրանցքը քաղցրահամ ջուր էր հասցնում Վանա լճի հարավից մինչև Տուշպա և գործում է առ այսօր:

Հնագիտական պեղումները բացահայտել են նաև բրոնզագործ վարպետների բացառիկ նրբագեղ արվեստը: Կորսվող մոմամոդելի տեխնիկայով աշխատող մետաղագործները կերտում են պատկերազարդ կանթերով ծիսական մեծ կաթսաներ, առյուծների և ցուլերի համակենտրոն գոտիներով զարդարված վահաններ, ինչպես նաև հարուստ դրվագումներով կոնաձև սաղավարտներ: Էրեբունիի և Թեյշեբաինիի միջնաբերդերը պահպանել են վառ բազմագույն որմնանկարներ, որոնք պատկերում են արքայական որսի տեսարաններ կամ սրբազան կերպարներ, ինչպես Էրեբունիի այն որմնանկարը, որտեղ պատկերված է լեռնաշխարհի բնակչությանը բնորոշ կոնաձև փափուկ գլխարկ կրող մի անձնավորություն:

Կրոնական կյանքը կազմակերպվում էր գերիշխող եռյակի շուրջ՝ գերագույն աստված Խալդի, Թեյշեբա (ամպրոպի և ռազմի աստված) և Շիվինի (արևի աստված): Նրանց պաշտամունքն ու զոհաբերությունների կարգը արձանագրված են Վանի բերդի մոտ գտնվող Մհերի դռան («Meher Kapisi») մեծ ժայռափոր արձանագրության մեջ:

Ժամանակակից վերահայտնաբերումից մինչև պատմական շարունակականություն

Մոռացված դասական հույն հեղինակների կողմից՝ Ուրարտուն գրավոր հիշողության մեջ գոյատևեց Աստվածաշնչի շնորհիվ, որտեղ հիշատակվում է Արարատի թագավորությունը կամ երկիրը: Միջնադարյան հայ պատմիչ Մովսես Խորենացին հաղորդում է Վանի ափերին կառուցված մոնումենտալ շինությունների ավանդությունը, որոնք նա վերագրում էր Արա Գեղեցիկին և Շամիրամ թագուհուն: Ժամանակակից հնագիտությունն արթնանում է 1827 թվականին, երբ Փարիզի ասիական ընկերությունը գործուղում է գիտնական Ֆրիդրիխ Էդուարդ Շուլցին, ով ընդօրինակում է Վանի առաջին սեպագիր արձանագրությունները և հայտնաբերում Քելեշինի երկլեզու կոթողը՝ մինչև 1840 թվականին դրա հրատարակումը: XX դարում Բորիս Պիոտրովսկու կողմից 1939 թվականից Կարմիր բլուրում, ապա Արին բերդի (Էրեբունի) հնավայրում իրականացված հետևողական պեղումները թույլ տվեցին վերականգնել այս նյութական մշակույթի ողջ վեհությունը:

Վիմագրական աղբյուրներն ուշագրավ կերպով լուսաբանում են Ուրարտուից Հայաստան անցումը: Պարսից արքա Դարեհ I-ի օրոք մոտ մ.թ.ա. 520 թվականին փորագրված Բեհիսթունի եռալեզու արձանագրության մեջ բաբելոնյան Ուրաշտու տեղանունը (որը ծագում է Ուրարտուից) հին պարսկերենում թարգմանված է Արմինա (Հայաստան), իսկ բաբելոնյան ուրարտայա եզրույթը բառացիորեն համապատասխանում է արմինիյա-ին («հայ»): Մ.թ.ա. VI դարի սկզբի սկյութական և մարական արշավանքներից հետո ամենևին չանհետանալով՝ այնպիսի խոշոր ամրոցներ, ինչպիսիք են Էրեբունին, Քյորզյութը, Արամուսը կամ Արալեզքի/Քալեջիկի ժայռը, վկայում են Երվանդունիների հայկական արքայատոհմի և Աքեմենյան դարաշրջանում շարունակական բնակեցման մասին՝ դարերի ընթացքում պահպանելով լեռնաշխարհի առավել փառահեղ կայսրություններից մեկի ժառանգությունը:

Տեսանյութ

Աղբյուրներ

Վիքիպեդիայի (CC BY-SA 4.0) և Վիքիդարանի (CC BY-SA 3.0) տեքստերը՝ օգտագործված որպես աղբյուր։

Հոդվածը գրվել է արհեստական բանականության գործիքով՝ նշված աղբյուրներից, ստուգվել է խմբագրության կողմից և ավտոմատ թարգմանվել ֆրանսերենից։

Կարդացեք նաև