Արմենիա Ինֆո

Հայկական մշակույթ

Մարտիրոս Սարյան․ վարպետը, որը կտավին հանձնեց Հայաստանի հոգին ու լույսը

Մարտիրոս Սարյան․ վարպետը, որը կտավին հանձնեց Հայաստանի հոգին ու լույսը
Պատկեր : Martiros Saryan — Public domain

Ծնված 1880 թվականի փետրվարի 28-ին Նոր Նախիջևանում՝ մի ընտանիքում, որի նախնիները միջնադարյան Անի քաղաքից գաղթել էին Ղրիմ, ապա հաստատվել Դոնի ափերին, Մարտիրոս Սարյանը դարձավ ժամանակակից հայ գեղանկարչության անվիճելի հայրը։ Սարգիս Սարյանի և Ուստիան Չիլինգարյանի ինը զավակներից յոթերորդը՝ ապագա նկարիչը, մեծացել է տափաստանի հետ անմիջական շփման մեջ՝ Սամբեկ գետի ափին գտնվող հայրական կալվածքում։ 1891 թվականին հոր վաղաժամ մահից հետո նրա հոգսն իր վրա է վերցնում ավագ եղբայրը՝ Հովհաննեսը։ Տեղի ռուս-հայկական ուսումնարանն ավարտելուց հետո (1895 թ.) պատանին փոստային գրասենյակում ուրվագծում է դիմանկարներ, ինչից հետո արժանանում է նկարիչ Հմայակ Արծաթպանյանի քաջալերանքին, ով նրան ուղղորդում է դեպի Ռուսաստանի մայրաքաղաք։

Հայացքի զարթոնքը․ Մոսկվայից մինչև նախնյաց բնաշխարհ

1897 թվականին ընդունվելով Մոսկվայի նկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարան՝ Սարյանն աշակերտում է այնպիսի ճանաչված վարպետների, ինչպիսիք են Վալենտին Սերովն ու Կոնստանտին Կորովինը, և 1903 թվականին ավարտում է ուսումը երկու արծաթե մեդալով։ Մոսկվայում նա տոգորվում է դարաշրջանի համարձակ որոնումներով, ավանգարդի կողքին մասնակցում «Ալ վարդ» և «Երկնագույն վարդ» ցուցահանդեսներին, բացահայտում Պոլ Գոգենի և Անրի Մատիսի ստեղծագործությունները։ Սակայն նրա ուղու առանցքային իրադարձությունը դառնում է առաջին ճամփորդությունը Հայաստան 1901 թվականին։ Շրջելով Լոռիում, Շիրակում, Էջմիածնում, Հաղպատում, Սանահինում, Երևանում և Սևանա լճի ափերին, իսկ 1902-ին՝ նախկին մայրաքաղաք Անիում, նկարիչը խոր զգայական հայտնություն է ապրում իր պատմական հողի հանդեպ։

Այս գեղագիտական ցնցումից ծնվում է «Հեքիաթներ և երազներ» սիմվոլիստական և պանթեիստական շարքը (1904-1908)։ Մերժելով ակադեմիական պայմանականությունների մթությունը և իմպրեսիոնիզմի անցողիկությունը՝ Սարյանը բնությունը, կենդանական աշխարհն ու մարդկային կերպարները ներդաշնակ կարգի է բերում։ «Բնությունը մարդուն ծնում է, որպեսզի նրա աչքերով տեսնի իրեն, հիանա իր իսկ գեղեցկությամբ»,- բացատրում էր նա։ Նրա ներկապնակը հարստանում է նաև դեպի Արևելք բազմաթիվ ճամփորդությունների ընթացքում՝ Կոստանդնուպոլիս 1910-ին, Եգիպտոս 1911-ին, ապա Պարսկաստան 1913-ին։ Նրա կտավները, որտեղ մաքուր գույների ընդարձակ հարթությունները երկխոսում են միջնադարյան մանրանկարչության և Թորոս Ռոսլինի դասերի հետ, գրավում են Տրետյակովյան պատկերասրահին, որը դեռևս 1910 թվականից ձեռք է բերում նրա մի շարք աշխատանքներ։

Իր ժողովրդի կողքին և ազգային կառույցների հիմնադիր

1915 թվականը դառնում է ծանրագույն ողբերգության տարի։ Օսմանյան կայսրությունում իրագործված ցեղասպանության պայմաններում Մարտիրոս Սարյանը Հայերին օգնող մոսկովյան կոմիտեի հետ մեկնում է Էջմիածին՝ օգնություն ցուցաբերելու գաղթականների բազմությանը։ Աղետալի սանիտարական պայմաններում գրող Հովհաննես Թումանյանի և Գ․ Հովսեփյանի կողքին աշխատելով՝ արվեստագետը ծանր հոգեբանական ցնցում է ապրում փրկվածների տառապանքների ականատես լինելով․ Թումանյանի նախաձեռնությամբ նրան տեղափոխում են Թիֆլիսի հիվանդանոց։

Թիֆլիսում Սարյանն ուշքի է գալիս։ Այնտեղ նա ծանոթանում է գրող Ղազարոս Աղայանի դստեր՝ Լուսիկ Աղայանի հետ, ում հետ ամուսնանում է 1916 թվականի ապրիլին։ Այդ նույն շրջանում Վարդգես Սուրենյանցի և Փանոս Թերլեմեզյանի հետ նա հիմնադրում է Հայ նկարիչների միությունը, ինչպես նաև նկարազարդում Վալերի Բրյուսովի կազմած «Հայաստանի պոեզիան» անթոլոգիան։ Ռոստովում կարճատև կեցությունից հետո, որտեղ մասնակցում է Սուրբ Խաչ հայկական եկեղեցու փրկությանը և բացում տեղի թանգարանը, Սարյանն ընդունում է Ալեքսանդր Մյասնիկյանի հրավերը և 1921 թվականին ընդմիշտ հաստատվում Երևանում։

Նկարիչն իր ողջ հանճարը ծառայեցնում է նորաստեղծ հանրապետությանը։ Հակոբ Կոջոյանի հետ նա ստեղծում է Խորհրդային Հայաստանի զինանշանը, նկարազարդում Առաջին պետական թատրոնի (հետագայում՝ Սունդուկյանի անվան թատրոն) վարագույրը և գլխավորում Պետական թանգարանի գեղարվեստական բաժինը։ Թեև ավանդական գորգերի զարդանախշերով ոգեշնչված դրոշի նրա նախագիծը մերժվում է, Սարյանը դառնում է ձևավորվող մշակութային կյանքի անփոխարինելի շարժիչ ուժը։

Հաղթանակող գույնը՝ պատմության փորձությունների դեմ

1926-1928 թվականներին Սարյանը բնակվում է Փարիզում։ Այնտեղ նա ստեղծում է հայրենիքի կարոտով ներծծված մի քանի տասնյակ կտավներ, որոնք 1928 թվականին ցուցադրվում են Ժերար պատկերասրահում։ Սակայն նույն թվականի մարտի 15-ին ճակատագիրը հարված է հասցնում արվեստագետին․ «Ֆրիգիա» նավը, որը նրա նկարները տեղափոխում էր Կոստանդնուպոլիս, հրդեհվում է։ Երեսունհինգ կտավ դառնում է մոխիր։ Աղետից փրկվում են միայն մի քանի գործեր, այդ թվում՝ հինգը, որոնք նա վստահել էր իր բարեկամուհի Աննա Բուդաղյանին, և նրանք, որոնք նկարիչն իր հետ տարել էր գնացքով։

Վերադառնալով Երևան, որտեղ իշխանությունները 1932 թվականին նրան տուն-արվեստանոց են հատկացնում, Սարյանն անցնում է 1930-ականների մռայլ տարիների միջով։ Լուսաշող ու դեկորատիվ գուներանգների համար քննադատության ենթարկվելով՝ նա հրաժարվում է վրձնել Ստալինի պաշտոնական դիմանկարը։ 1937 թվականին ՆԿՎԴ-ն առգրավում և կրակին է մատնում վարպետի վրձնած մտավորականների տասնմեկ դիմանկար․ միայն նրա հանրահայտ «Եղիշե Չարենցի դիմանկարը» հրաշքով փրկվում է թանգարանի աշխատակիցների արիության շնորհիվ, որոնք թաքցնում են այն։ Զուգահեռաբար նկարիչն իրեն դրսևորում է բեմանկարչության ասպարեզում՝ ստեղծելով Ալեքսանդր Սպենդիարյանի «Ալմաստ» օպերայի (1930, 1939) ձևավորումն ու զգեստները, ինչի համար արժանանում է Պետական մրցանակի, ապա նաև Արմեն Տիգրանյանի «Դավիթ Բեկ» օպերայի համար։

Սարյանի համար գեղանկարչությունը չէր կարող կտրված լինել իր սնուցող արմատներից․ «Հողը կենդանի էակի նման է՝ նա հոգի ունի։ Առանց հայրենիքի հետ սերտ կապի անհնար է գտնել ինքդ քեզ»։ 1960 թվականին Լուի Արագոնն այս հոգևոր միասնությունն ամփոփել է հետևյալ խոսքերով․ «Հայաստանի լույսը մեզ է հասնում Մարտիրոս Սարյանի շնորհիվ [...] երջանկության նկարիչ», նրան դասելով Մատիսի և Սեզանի կողքին։

Անմահ վարպետը՝ հսկաների պանթեոնում

Հայ արվեստի առաջնորդ Մարտիրոս Սարյանը միշտ քաջալերել է երիտասարդներին՝ խոր հոգևոր երկխոսություն հաստատելով իր աշակերտ Մինաս Ավետիսյանի հետ։ Նրա նվիրումն իր հողին երբեք չի սասանվել․ 1966 թվականին Պարույր Սևակի, Երվանդ Քոչարի և Համո Սահյանի հետ նա ստորագրում է Լեռնային Ղարաբաղը Խորհրդային Հայաստանին վերամիավորելու պահանջագրի տակ։ Երեք անգամ Լենինի շքանշանակիր և ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ Սարյանը շարունակում է գծանկարել ու նկարել մինչև իր կյանքի վերջին օրերը։

Երբ 1972 թվականի մայիսի 5-ին Երևանում նա կնքում է մահկանացուն՝ համաշխարհային արվեստը հարստացնելով շուրջ չորս հազար ստեղծագործությամբ, Մարտիրոս Սարյանն ամփոփվում է Կոմիտասի անվան պանթեոնում՝ ազգային երգահանի կողքին։ Նրա տուն-թանգարանը Երևանում, որը բացվել էր դեռևս 1967 թվականին, ինչպես նաև 20 000 դրամանոց թղթադրամի վրա դրոշմված նրա դիմանկարը վկայում են ժողովրդի խոր երախտագիտությունը նրա հանդեպ, ով կարողացավ իր հայրենիքին վերադարձնել նրա ողջ լույսը։

Աղբյուրներ

Վիքիպեդիայի (CC BY-SA 4.0) և Վիքիդարանի (CC BY-SA 3.0) տեքստերը՝ օգտագործված որպես աղբյուր։

Հոդվածը գրվել է արհեստական բանականության գործիքով՝ նշված աղբյուրներից, ստուգվել է խմբագրության կողմից և ավտոմատ թարգմանվել ֆրանսերենից։

Կարդացեք նաև