Հայկական գորգարվեստը՝ պատմությամբ հյուսված հազարամյա ժառանգություն

Հազարամյա ավանդույթ՝ արմատավորված լեռնաշխարհում

Հայկական լեռնաշխարհում գորգագործության և կարպետագործության արվեստը սկիզբ է առնում խոր հնադարից։ Հնագիտական պեղումների շնորհիվ Թեղուտում, Շրեշ բլուրում և Շենգավիթում հայտնաբերվել են մ.թ.ա. 3-րդ և 2-րդ հազարամյակներով թվագրվող ջուլհակագործական գործիքներ: Այս հնության մասին են վկայում Արենի-1 քարանձավում հայտնաբերված գործվածքների մնացորդները, ինչպես նաև Արթիկում, Կարմիր բլուրում և Անիում գտնված՝ մ.թ.ա. 13-րդ և 7-րդ դարերին վերաբերող գտածոները: Դեռևս մ.թ.ա. 5-րդ դարում հույն պատմիչ Հերոդոտոսը հիշատակել է, որ Կովկասի բնակիչներն իրենց բուրդը ներկում էին բուսական ներկերով, որոնց փայլը չէր խամրում ո՛չ ջրից, ո՛չ էլ ժամանակի ընթացքում:

Մինչև մեր օրերը հասած հանգուցավոր ամենահին ամբողջական գորգը Պազիրիկի գորգն է, որը 1949 թվականին Սիբիրի սառցակալած դամբարանաբլրում հայտնաբերել է հնագետ Սերգեյ Ռուդենկոն և որն այժմ պահվում է Սանկտ Պետերբուրգի Էրմիտաժ թանգարանում: Մ.թ.ա. 5-3-րդ դարերով թվագրվող այս նմուշը, որը գործված է հայկական կրկնակի հանգույցով, պարունակում է հայկական որդան կարմիրով (vordan karmir) ներկված թելեր: Հին մանածագործության մասնագետները, այդ թվում՝ Ուլրիխ Շուրմանը և Ֆոլկմար Գանցհոռնը, այն համարում են հայկական ծագման ստեղծագործություն՝ ընդգծելով Պազիրիկի ձիերի զարդանախշերի և Պերսեպոլիսում քանդակված հայկական պատվիրակության հարթաքանդակների նմանությունը:

Այս արհեստը նախ և առաջ ծառայում էր կենցաղային կարիքներին. քարե և ապառաժոտ ավանդական կացարաններում, որտեղ փայտե հատակներ չկային, գորգը տաքացնում էր հատակը և զարդարում պատերը, թախտերն ու մահճակալները: Գործվելով հիմնականում կանանց կողմից օջախներում՝ այն աղջիկների օժիտի անբաժանելի մասն էր կազմում, ինչպես նաև զարդարում էր եկեղեցիները, դրանց խորաններն ու ավանդատները:

Բառապաշար, տեխնիկա և բնորոշ զարդանախշեր

Հայոց լեզուն ավանդաբար օգտագործում է երկու եզրույթ այս մանածագործական աշխատանքները բնորոշելու համար. գորգ բառը, որը վերաբերում է մասնավորապես խավավոր կամ հանգուցավոր գործվածքներին, և կարպետ բառը, որը հատուկ է առանց խավի, հարթ գործվածքներին: «Կապ» (հանգույց) արմատից ծագող կապերտ եզրույթը հանդիպում է դեռևս 5-րդ դարում Ավետարանների հայերեն թարգմանության մեջ, մասնավորապես՝ Մատթեոս 9:16 և Մարկոս 2:21 համարներում: Իսկ գորգ բառն առաջին անգամ հիշատակվում է Արցախի Կապտավանքի եկեղեցու պատերին արված 1242-1243 թվականների արձանագրության մեջ: Բացի այդ, արաբ միջնադարյան հեղինակներ Յակուտ ալ-Համավին և Աբդ ար-Ռաշիդ ալ-Բակուվին նշում են, որ մուսուլմանական ողջ աշխարհում հանգուցավոր գորգը նշանակող ղալի կամ խալի եզրույթը ծագում է հայկական Կարին քաղաքի անունից (որն արաբներն անվանում էին Կալիկալա):

Հայկական գորգագործությունն աչքի է ընկնում զարդանախշերի հարուստ բազմազանությամբ: Այսպես կոչված վիշապագորգերը (վիշապներով գորգեր) ամենահին և ամենաուշագրավ նմուշներից են. դրանցում ոճավորված վիշապը համադրվում է կենաց ծառի, փյունիկի և ատամնաձև երկրաչափական պատկերների հետ: Այս ընտանիքին են ավելանում արծվագորգերը (արծիվներով գորգեր) և օձագորգերը (օձերով գորգեր): Դարերի ընթացքում վարպետները ստեղծել են երկրաչափական, բուսական և խաչաձև մոտիվների հարուստ տեսականի, որոնք հաճախ կառուցված են բազմաթերթ կամ աստղաձև կենտրոնական մեդալիոնների շուրջ:

Միջնադարյան առևտրի և միջազգային ճանաչման կենտրոնում

Միջնադարում Հայաստանը լայնորեն արտահանում էր իր արտադրանքը: Դեռևս 8-րդ դարում՝ Աբբասյանների տիրապետության օրոք, Բաղդադ ուղարկվող տարեկան հարկերը ներառում էին հայկական գորգեր: 10-րդ դարում արաբ տարեգիրներ Իբն Հաուկալը և ալ-Իսթախրին նկարագրում էին Դվինի և Արտաշատի մանածագործական արհեստանոցների համբավը՝ նշելով նրանց բրդի բարձր որակն ու որդան կարմիրից ստացվող ներկերի վառ փայլը: 13-րդ դարում պատմիչ Կիրակոս Գանձակեցին գովերգում էր Արցախում իշխանուհի Արզու-Խաթունի և նրա դուստրերի գորգագործական վարպետությունը, իսկ Մարկո Պոլոն հայ վարպետների ստեղծած գործվածքներն անվանում էր աշխարհում ամենագեղեցիկը:

Գորգերի առևտուրը տարածվեց դեպի Արևմտյան Եվրոպա շնորհիվ Կիլիկիայի վաճառականների, որոնք Այասի և Սսի նավահանգիստներից իրենց գործվածքներն արտահանում էին Ֆլորենցիա, ինչի մասին վկայել է իտալացի բանկիր Ֆրանչեսկո Բալդուչի Պեգոլոտտին: Եգիպտոսում, Լեհաստանում, Ուկրաինայում, Ռումինիայում կամ Ռուսաստանում հաստատված հայկական առևտրական համայնքները հետագայում տարածեցին այս արտադրանքը: 1604 թվականին՝ Իրանի շահ Աբբաս I-ի կազմակերպած բռնագաղթի ժամանակ, Ջուղայի արհեստավորները հաստատվեցին Նոր Ջուղայում (Սպահան)՝ խթանելով առևտուրը դեպի Հնդկաստան և Ռուսաստան: 18-րդ դարում հայ վաճառականները նույնիսկ առանձին հատված ունեին Լոնդոնի Թագավորական բորսայում՝ Թրեդնիդլ սթրիթի (Threadneedle Street) երկայնքով:

Պատմական փորձություններ, հիշողություն և ժամանակակից վերածնունդ

1894-1923 թվականներին իրականացված կոտորածներն ու Հայոց ցեղասպանությունը խաթարեցին այս արհեստի աշխարհագրությունը՝ ոչնչացնելով Արևմտյան Հայաստանի և Օսմանյան կայսրության գորգագործական կենտրոնները: Մերձավոր Արևելքում փրկվածներին ապաստանելու համար ստեղծված որբանոցներում գորգագործության ուսուցումը հնարավորություն տվեց այս արհեստը փոխանցել կրտսեր սերնդին: Լիբանանի Ղազիր քաղաքում, շվեյցարացի միսիոներ Յակոբ Կյունցլերի և «Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույց» (Near East Relief) կազմակերպության ղեկավարությամբ, չորս հարյուր որբուհիներ 1924-1925 թվականներին գործեցին չորս միլիոն հանգույց պարունակող Եդեմական պարտեզը պատկերող գորգը, որը հետագայում նվիրաբերվեց Սպիտակ տանը:

Միևնույն ժամանակ, սփյուռքը զարգացրեց այս ժառանգությունը Միացյալ Նահանգներում, որտեղ այնպիսի վարպետներ, ինչպիսիք են Ս. Թայրյակյանը և Կ. Թաուշաջյանը, ստեղծեցին այսպես կոչված «ամերիկյան սարուղ» ոճը, իսկ «A & M Karagheusian» ընկերությունը 1904 թվականին հիմնեց իր արդյունաբերական արտադրամասերը: Խորհրդային շրջանում կոոպերատիվների ստեղծումը պահպանեց ավանդույթը՝ այնպիսի ֆաբրիկաներով, ինչպիսիք էին 1924 թվականին Երևանում հիմնված «Հայգորգը», 1959 թվականին Իջևանի կամ 1958 թվականին Կարմիրգյուղի արհեստանոցները:

Այսօր գորգարվեստը շարունակում է ապրել ձեռագործ գորգերի այնպիսի տների շնորհիվ, ինչպիսիք են 1994 թվականից Երևանում գործող «Թուֆենկյան» (Tufenkian) ընկերությունը, 2000 թվականից՝ «Մեգերյան կարպետը» (Megerian Carpets), կամ 2013 թվականին Ստեփանակերտում հիմնադրված «Արցախ կարպետ» (Artsakh Carpet) ֆաբրիկան՝ նույն տարում, երբ Շուշիում իր դռները բացեց նաև Գորգի թանգարանը: