Զվարթնոց. հայ ճարտարապետության խորտակված գլուխգործոցը
Երևանից ու Վաղարշապատից ոչ հեռու՝ Արմավիրի մարզում, վեր են խոյանում Զվարթնոցի վեհաշուք ավերակները, որոնց հարևանությամբ այսօր գտնվում է համանուն միջազգային օդանավակայանը։ 2000 թվականից Էջմիածնի տաճարների հետ միասին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկված այս կարևորագույն հնագիտական վայրը վկայում է 7-րդ դարի Հայաստանի տեխնիկական խիզախության և հոգևոր նրբագեղության մասին։ Նվիրված Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչին՝ այս բացառիկ տաճարը կանգնեցվել է Բյուզանդական և Սասանյան կայսրությունների հաշվին արաբ մուսուլմանների առաջին արշավանքներով պայմանավորված անհանգիստ ժամանակաշրջանում։
Զվարթունների սրբավայրի ակունքներում
Այս հոյակերտ հուշարձանի կառուցումն իրականացվել է Ներսես Գ կաթողիկոսի նախաձեռնությամբ, որը ստացել էր «Շինող» կամ «Տայեցի» մականունը և ծնունդով Տայքի Իշխան գյուղից էր։ Շինարարական աշխատանքները սկսվել են 641-643 թվականների միջև։ Ըստ միջնադարյան պատմիչ Մովսես Կաղանկատվացու՝ տաճարն օծվել է 652 թվականին՝ հանդիսավոր արարողությամբ, Բյուզանդիայի Կոստանդ Բ կայսեր ներկայությամբ։ 653-659 թվականներին, երբ Ներսեսը գտնվում էր Տայքում, շինարարության ղեկավարումը շարունակվեց Անաստաս Ակոռեցու առաջնորդությամբ։ Բախվելով Դվինի գրավման ավերածություններին և ռազմական բախումներին՝ Ներսեսը նախընտրեց հայրապետական աթոռը Դվինից տեղափոխել Զվարթնոց՝ այնտեղ կառուցելով նաև մեծ կաթողիկոսական պալատ։
Վայրի ընտրությունը խարսխված է երկրի սրբազան հիշողության հիմքում։ Ըստ պատմիչ Սեբեոսի՝ հենց այս վայրում են հանդիպել Տրդատ Գ թագավորն ու Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը 301 թվականին։ Տեղում իրականացված պեղումները վկայել են շատ ավելի վաղ բնակեցման մասին՝ ի հայտ բերելով 4-րդ և 5-րդ դարերի հեթանոսական կառույցներ, որոնք հնարավոր է նվիրված են եղել Տիր աստծուն, ինչպես նաև Ռուսա Բ արքայի սեպագիր արձանագրությամբ ուրարտական կոթող՝ 0,63 մետրը 2,7 մետրի վրա չափերով։
Սեբեոսն առաջին մատենագիրն է, որը շինությունն անվանում է Զվարթնոց՝ ի պատիվ երկնային զորքերի կամ հրեշտակների, որոնք տեսիլքում հայտնվել էին Սուրբ Գրիգորին։ Ինչպես նշում է Կամսար Ավետիսյանը, զվարթուն բառը գրաբարում նշանակում էր «հրեշտակ», ինչը հուշարձանին հաղորդում էր «հրեշտակների բնակավայր» իմաստը, թեև պատմական ավանդույթն այն կոչում էր նաև Վաղարշապատի Սուրբ Գրիգոր եկեղեցի։ Պատերից մեկի վրա Ներսեսը թողել է հունարեն մի արձանագրություն՝ «Ներսեսն է կառուցել, հիշեցե՛ք», իսկ բարձրաքանդակներից մեկի վրա պահպանվել է Յոհան անունը, ինչը, ամենայն հավանականությամբ, մատնանշում է տաճարի ճարտարապետին։
Անօրինակ ճարտարապետական նվաճում
Զվարթնոցն առանձնանում է իր հատակագծով, որը խախտեց ժամանակի կանոնները։ Կենտրոնում հունական խաչ կազմող քառախորանը շրջապատված է օղակաձև սրահով։ Արտաքուստ շինությունը հենվում էր յոթաստիճան որմնախարսխի վրա և իրենից ներկայացնում էր երեսուներկուանիստ բազմանկյուն, որը հեռվից կատարյալ կլոր էր թվում՝ հիմքում ունենալով 35,75 մետր տրամագիծ։ Այս կառույցը վեր էր խոյանում ներդաշնակորեն աստիճանավորված երեք գլանաձև հարկերով և պսակվում վեհաշուք գմբեթով, որը հենված էր կամարներով ու առագաստներով միմյանց կապված չորս հզոր մույթերի վրա։
Շարվածքի համար շինարարները համադրել են տարբեր երանգների տուֆեր պեմզայի, կրաշաղախի և վանակատի (օբսիդիան) հետ։ Տաճարն ուներ հինգ մուտք։ Առաջին հարկի ճակատապատը գոտևորված էր խաղողի որթերի և նռնենու ճյուղերի քանդակազարդ գոտիով, որի վերևում կամարաշարն էր՝ աշխարհիկ և հոգևոր գործիչների երեսուներկու բարձրաքանդակներով, որոնցից ինը պահպանվել են մինչ օրս։ Ներսում խոյակները զարդարված էին զամբյուղաձև հոնիական ոլորաններով և թևատարած արծիվներով՝ հիշեցնելով սիրիական և միջագետքյան ազդեցությունները, որոնք մոտ են Ապամեայի եկեղեցուն։ Խճանկարները, որմնանկարները և քանդակազարդ արևային ժամացույցը հարստացնում էին այս հարդարանքը։ Տաճարի հարավ-արևմուտքում պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են նաև կաթողիկոսի ապարանքը, վանական խցեր, բաղնիք և ընդարձակ հնձան։
Ավերում, վերահայտնաբերում և հնագիտական բանավեճեր
Երեք հարյուր քսան տարվա գոյությունից հետո տաճարը փլուզվում է 10-րդ դարում։ Առավել ընդունված պատճառը մնում է ուժգին երկրաշարժը, որը խախտել է երկրորդ հարկի հենարանների կայունությունը, թեև առաջ է քաշվել նաև արաբական արշավանքների հետևանքով ավերման վարկածը։ 11-րդ դարում, երբ պատմիչ Ստեփանոս Տարոնեցին հիշատակում է այն, այն արդեն լոկ ավերակների կույտ էր։
Տաճարը մնում է հողի տակ մինչև 20-րդ դարի սկիզբը։ 1901-1907 թվականներին Խաչիկ վարդապետ Դադյանի նախաձեռնած ծավալուն պեղումները բացահայտում են համալիրի հիմքերը։ 1904 թվականից ճարտարապետ Թորոս Թորամանյանը ստանձնում է գիտական ղեկավարությունը և 1905 թվականին բնօրինակ տարրերի հիման վրա մշակում է եռահարկ կառույցի հայտնի վերակազմությունը։ Թեև այս վերակազմությունը դարձավ հիմնարար, այն վեճերի տեղիք տվեց. այնպիսի մասնագետներ, ինչպիսիք են Ստեփան Մնացականյանը կամ Ա. Կուզնեցովը, վիճարկեցին դրա տեխնիկական իրագործելիությունը տվյալ դարաշրջանի համար՝ առաջարկելով այլընտրանքային տարբերակներ։ Այսօր այցելուները կարող են տեսնել առաջին հարկի ամրակայված մնացորդները, որոնք վերարտադրում են սյունաշարի վեհությունը։
Ճարտարապետական մոդելի կենդանի հիշողությունը
Զվարթնոցի համբավը խոր հետք է թողել հաջորդ դարերի վրա։ Մոտ 1000 թվականին, Գագիկ Ա Բագրատունի թագավորի օրոք, Տրդատ ճարտարապետը հավատարմորեն կրկնօրինակեց Զվարթնոցի հատակագիծը՝ Անիում Գագկաշեն (Սուրբ Գրիգոր) եկեղեցին կառուցելու համար։ Այս շրջանաձև քառախորան մոդելի ազդեցությունը նկատելի է նաև Ներսես Գ-ի հիմնադրած Իշխանի և Բանակի համաժամանակյա եկեղեցիներում, Աղվանքի Լեքիթում, ինչպես նաև Արուճի, Թալինի, Եղվարդի կառույցների կամ Մարմաշենի ու Խծկոնքի վանքերի ճարտարապետության մեջ։
Այս համբավը նույնիսկ հեռուն գնացող վարկածների առիթ է տվել. ոմանք կարծել են, թե Փարիզի Սենտ Շապելի (Sainte-Chapelle) երկու հարթաքանդակներում Նոյան տապանի վերևում պատկերված է Զվարթնոցի ուրվագիծը, ինչը պատմաբան Ժան-Միշել Թիերին մերժել է՝ հաշվի առնելով այդ միջնադարյան մոտիվների տարածված բնույթը։ Հայաստանում տաճարի պատկերը զարդարել է 100 դրամանոց թղթադրամների առաջին թողարկումը, իսկ դրա մանրակերտը ցուցադրվում է Երևանի պատմության թանգարանում։ Դրա ճարտարապետական ժառանգությունը նույնիսկ ոգեշնչել է Սուրբ Երրորդություն եկեղեցին, որը 2003 թվականին Երևանի Մալաթիա-Սեբաստիա վարչական շրջանում կառուցել է Բաղդասար Արզումանյանը։ Զվարթնոցն այդպիսով պահպանում է իր անխաթար հնչեղությունը, ինչպես արևային ժամացույցի առջև ամփոփել է բանաստեղծ Օսիպ Մանդելշտամը՝ այս քարերի մեջ տեսնելով արևի խորունկ ռիթմով ապրող ժողովրդի վկայությունը։
Աղբյուրներ
- Zvartnots (Wikipedia fr)
- Zvartnots Cathedral (Wikipedia en)
- Զվարթնոցի տաճար (Wikipedia hy)
- Звартноц (Wikipedia ru)
Վիքիպեդիայի (CC BY-SA 4.0) և Վիքիդարանի (CC BY-SA 3.0) տեքստերը՝ օգտագործված որպես աղբյուր։
Հոդվածը գրվել է արհեստական բանականության գործիքով՝ նշված աղբյուրներից, ստուգվել է խմբագրության կողմից և ավտոմատ թարգմանվել ֆրանսերենից։
Կարդացեք նաև
Վենետիկի և Վիեննայի Մխիթարյան հայրերը. երեք դար ի սպաս հայ դպրությանԲացահայտեք Մխիթարյան միաբանության պատմությունն ու մշակութային ազդեցությունը՝ հայոց լեզվի պահապանները Վենետիկից մինչև Վիեննա:
Քոչարի. խորհրդանշական պարի պատմությունը, քայլերը և հիշողությունըԲացահայտեք Հայկական լեռնաշխարհում ծնված շուրջպար քոչարին՝ ինքնատիպ շարժումներից մինչև ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ժառանգության ցանկում ընդգրկվելը։
Վարդավառ. ջրի և լույսի հայկական մեծ տոնըԲացահայտեք Վարդավառի պատմությունն ու ծեսերը՝ հեթանոսական ավանդույթները, ջրի պաշտամունքն ու Պայծառակերպության տոնը միահյուսող հայկական խորհրդանշական տոնը: