Սայաթ-Նովան և աշուղական արվեստը․ հայ աշուղների հավերժական ձայնը

1712 թվականի հունիսի 14-ին Թիֆլիսում ծնված Հարություն Սայաթյանը, ում սերունդները հիշում են Սայաթ-Նովա անունով, մնում է աշուղական ավանդույթի ամենավառ ներկայացուցիչը։ «Երգի արքա» կոչված այս հայ բանաստեղծն ու աշուղը մեծ հետք է թողել 18-րդ դարի Կովկասի գրական ու երաժշտական պատմության մեջ։ Սերելով ջուլհակների համեստ միջավայրից՝ նա կարողացավ ժողովրդական գուսանական արվեստը բարձրացնել բացառիկ ուժգնության բանաստեղծական և երաժշտական մակարդակի։

Ջուլհակի արհեստանոցից մինչև Հերակլ II-ի արքունիք

Հալեպից կամ Ադանայից սերող Կարապետի և Հավլաբարից կամ Սանահինից սերող Սառայի որդի երիտասարդ Հարությունը մեծացել է Վրաստանի մայրաքաղաքում։ Տասներկու տարեկանից տրվելով ջուլհակագործության ուսուցման՝ նա ինքնուրույն նախագծում է շարժական ջուլհակի դազգահ, որպեսզի կարողանա աշխատել տանը։ Այդուհանդերձ, նրա միտքն ու սիրտն արդեն իսկ ուղղված էին դեպի մեղեդին և տաղերը։

Տիրապետելով երգեցողությանը և արևելյան լարային գործիքների նվագին — առաջին հերթին քամանչային՝ իր նախընտրած գործիքին, ինչպես նաև չոնգուրիին ու թամբուրին — նա աստիճանաբար դրսևորվում է որպես վիրտուոզ։ Ըստ ավանդության՝ նա կատարելագործվում է մինչև երեսուն տարեկանը, նախքան իր կոչմանը լիովին նվիրվելը՝ մասնավորապես ուխտագնացություն կատարելով դեպի Տարոնի Սուրբ Կարապետ վանք, որը հայ աշուղների պաշտոնական հովանավորն էր։

Աչքի ընկնելով խոսքի վարպետությամբ և բանաստեղծական մրցույթներում իր հմտությամբ՝ նա մուտք է գործում Վրաստանի թագավոր Հերակլ II-ի արքունիք, ով փորձում էր տարածաշրջանային դաշինքներ հաստատել Պարսկաստանի դեմ։ Սայաթ-Նովան այնտեղ դառնում է պաշտոնական բանաստեղծ և արքունական երաժիշտ (սազանդար)։ Գրեթե մեկ տասնամյակ նա գերում է արքունիքն իր ճարտասանությամբ՝ հորինելով երգեր, որտեղ միահյուսվում են գովերգությունները, բարոյախրատական խոհերը և իշխանավորների կեղծավորության մերկացումները։ Սակայն նրա վերելքը թշնամանք է առաջացնում ազնվականության շրջանում։ Նրա արգելված սերը միապետի քրոջ՝ իշխանուհի Աննա Բատոնաշվիլու հանդեպ, մոտ 1759 թվականին վճռում է նրա վերջնական հեռացումը պալատական կյանքից։

Քամանչայի արվեստն ու ձևերի վիրտուոզությունը

Սայաթ-Նովայի երգացանկը, որը գրառված է նրա արժեքավոր ձեռագիր տետրում՝ Դավթարում, վկայում է արևելյան բանաստեղծական ձևերի բացառիկ տիրապետման մասին։ Նա միևնույն հեշտությամբ գործածում է ղազալը, բայաթին կամ թեջնիսը՝ կիրառելով ներքին հանգերի, բաղաձայնույթների և ձայնավորույթների խաղեր, ինչը նրան դարձնում է տաղաչափության մեծագույն վարպետներից մեկը։

Թեև խորասուզված էր խորապես հոգևոր միջավայրում, բանաստեղծն առավելապես աչքի է ընկնում աշխարհիկ պոեզիայով, որտեղ գերիշխում է սիրո զգացմունքը։ Այնտեղ նա մարմնավորում է հավատարիմ սիրահարին, ով պատրաստ է փորձություններ կրել հանուն մաքուր գեղեցկությանը նվիրվածության։ Նրա ստեղծագործությունները ներառում են 68 հայերեն տաղ, ինչպես նաև տասնյակ այլ գործեր՝ գրված վրացերենով և տարածաշրջանի այլ լեզուներով, ինչը նրան դարձնում է բնական մշակութային կապող օղակ կովկասյան ժողովուրդների միջև։ Ինչպես նշել են նրա ֆրանսիացի թարգմանիչներ Էլիզաբեթ Մուրադյանը և Սերժ Վենտուրինին, նրա գործը լեզվական սահմանները հաղթահարում է «համընդհանուր ինքնատիպությամբ»։

Վտարումից հետո Սայաթ-Նովան թողնում է աշուղական տարազը՝ արքայական հարկադրանքով հոգևորական դառնալու համար։ 1759 թվականին Տեր Ստեփանոս անունով ձեռնադրվելով Հայ Առաքելական Եկեղեցու քահանա՝ նա նախ ուղարկվում է Կասպից ծովի ափին գտնվող Բանդարե Անզալի, որտեղ արտագրում է Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» երկը։ 1768 թվականին իր կնոջ՝ Մարմարի մահից հետո, ով նրան թողնում է չորս զավակ՝ Օհանին, Մելիքսեթին, Սառային և Մարիամին, նա ընդունում է կուսակրոնություն և միանում Հայաստանի հյուսիսում գտնվող Հաղպատի վանքի միաբանությանը։

1795 թվականի սեպտեմբերի 22-ին, երբ պարսից արքա Աղա Մոհամմադ խանի զորքերը ներխուժում և թալանում են Թիֆլիսն ու նրա շրջակայքը, Սայաթ-Նովան հրաժարվում է ուրանալ իր հայ քրիստոնեական հավատքը։ Նա սպանվում է այդ ներխուժման ժամանակ։ Նրա աճյունն այդ ժամանակից ի վեր հանգչում է Թբիլիսիի Սուրբ Գևորգ հայկական առաջնորդանիստ եկեղեցու բակում։

Ժամանակակից մշակույթում դրոշմված ժառանգություն

Սայաթ-Նովայի վերահայտնագործումը սկսվում է 19-րդ դարում՝ նրա առաջին կենսագիր Գևորգ Ախվերդյանի աշխատանքներով, ով 1852 թվականին Մոսկվայում հրատարակում է առաջին ժողովածուն։ Տասնամյակների ընթացքում հայ մշակույթի բազմաթիվ գործիչներ են անդրադառնում նրա գրվածքներին, այդ թվում՝ Արշակ Չոպանյանը, Հովհաննես Թումանյանը կամ բանաստեղծ Պարույր Սևակը, ով աշուղին նվիրված դոկտորական ատենախոսության հեղինակ է։

1914 թվականից ի վեր ամեն մայիս Թումանյանի և նկարիչ Գևորգ Բաշինջաղյանի կողմից հիմնադրված վարդերի տոնը (Վարդատոն) Թբիլիսիում բանաստեղծի շիրիմի շուրջ է համախմբում երկրպագուներին ու կատարողներին. ավանդույթ, որը նշվում է նաև Երևանում։ Կերպարվեստն ու կինոն նույնպես ներշնչվել են այս բանաստեղծական սխրանքով. ռեժիսոր Սերգեյ Փարաջանովը 1968 թվականին նկարահանել է պաշտամունքային դարձած Սայաթ-Նովա ֆիլմը, որը վերանվանվեց Նռան գույնը, և որի երաժշտությունը գրել է Տիգրան Մանսուրյանը։ Կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Հարությունյանը 1969 թվականին նրան օպերա է նվիրել, իսկ Գրիգոր Հախինյանը 1963 թվականին նրա պատվին կանտատ է հորինել։

Որպեսզի հնչի այս դարավոր երաժշտական ժառանգությունը, որտեղ զուգորդվում են քամանչայի լարերն ու Կովկասի ձայները, 2026 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Օվերն-Ռոն-Ալպեր տարածաշրջանում տեղի կունենա Հայկական երաժշտության և պարի երեկո։ Բացառիկ առիթ՝ վերագտնելու գուսանների ոգին և միասին տոնելու հայկական ավանդույթների անխաթար հարստությունը։