Արմենիա Ինֆո

Հայկական մշակույթ

Ամբերդ. Արագածի լանջերին վեր խոյացած հազարամյա պահապանը

Ամբերդ. Արագածի լանջերին վեր խոյացած հազարամյա պահապանը
Պատկեր : Vardik9 — CC BY-SA 4.0

Ամպերի վրա սավառնող ամրոցը

Արագած լեռան հարավային լանջին՝ ծովի մակարդակից 2300 մետր բարձրության վրա, վեր է խոյանում Ամբերդի միջնադարյան հոյակերտ համալիրը: Գտնվելով Արագածոտնի մարզում՝ Երևանից շուրջ 55 կիլոմետր հյուսիս և Բյուրական գյուղից մոտ յոթ կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք, այս ամրացված հուշարձանախումբը զբաղեցնում է հինգ հեկտար մակերեսով եռանկյունաձև մի հրվանդան՝ Արքաշեն և Ամբերդ գետերի միախառնման վայրում: Երեք կողմից շրջապատված լինելով խորաձոր կիրճերով, որոնք նրան հաղորդում են բնական անառիկ դիրք, այս վայրը նախկինում վերահսկում էր Արարատյան դաշտ տանող ճանապարհները:

Ամբերդ տեղանունն ինքնին (նախկինում գրվել է նաև Անբերդ, երբեմն կոչվել Ամպիր, Համբերդ կամ Հանբերդ) ունի հայկական ծագում. ամպ և բերդ բառերի միացությամբ այն բառացիորեն նշանակում է «ամպերի բերդ»՝ կառույց, որը հաճախ պարուրված է բարձրադիր մշուշով: Իսկ Անբերդ տարբերակը մատնանշում է անմատչելի կամ անառիկ ամրոցի իմաստը:

Բուռն ավատատիրական պատմության շերտերը

Այս բարձունքի բնակեցումը սկիզբ է առնում նախապատմական ժամանակներից: Դեռևս քարի դարից, ապա բրոնզի և երկաթի դարաշրջաններում այստեղ ի հայտ են եկել կացարաններ և կիկլոպյան կառույցներ: Մոտակայքում հայտնաբերվել են ջրի նախաքրիստոնեական պաշտամունքին նվիրված ձկնակերպ քարակոթողներ՝ վիշապներ, որոնց վրա քրիստոնեական շրջանում խաչեր են փորագրվել: Ուրարտական սեպագիր արձանագրություններում հիշատակվող É.GAL տիպի ամրոցների հետ նույնացվող այս հնավայրը գոյություն է ունեցել նաև հելլենիստական դարաշրջանում:

Առաջին պարիսպների և միջնաբերդի կառուցումը վերագրվում է 7-րդ դարին՝ Կամսարականների իշխանական տան օրոք: 8-րդ դարում տիրույթն անցնում է Բագրատունիներին և վերածվում մայրաքաղաք Անիի մատույցները պաշտպանող ռազմավարական կարևոր հենակետի: 10-րդ դարում Բագրատունի թագավորներն Ամբերդը հանձնում են Պահլավունի իշխաններին: 1026 թվականին իշխան և սպարապետ Վահրամ Պահլավունին այստեղ կառուցում է Վահրամաշեն եկեղեցին, ինչպես նաև համալիրի բաղնիքը: Թեև 1042 թվականին Վահրամ Պահլավունին Անիի պարիսպների տակ հաղթանակ է տանում բյուզանդական և սելջուկյան զորքերի դեմ, 1047 թվականին բյուզանդացիները գրավում են Ամբերդը, իսկ 1070-ական թվականներին այն նվաճում են սելջուկները:

Ամրոցի ազատագրումը տեղի է ունենում 1196 թվականին՝ Զաքարե և Իվանե Զաքարյան եղբայրների շնորհիվ, ովքեր հետ են մղում Գանձակի ամիրայության ուժերը և կանգնեցնում հիշատակի խաչքար: Այս հաղթանակը դառնում է ազատագրական արշավանքների մեկնարկը, որը հանգեցնում է 1198-1199 թվականներին Անիի, 1201 թվականին Բջնիի և 1203 թվականին Դվինի ազատագրմանը: Հանձնվելով իշխան Վաչե Ա Վաչուտյանին, ով 1215 թվականին գնում է այն և դարձնում իր վարչական նստավայրը, ամրոցը ենթարկվում է նոր վերակառուցումների: Վաչուտյաններն ու Մամախաթուն իշխանուհին այստեղ ծավալում են լայնածավալ շինարարական աշխատանքներ՝ միաժամանակ աջակցելով հարևան Տեղերի, Սաղմոսավանքի և Հովհաննավանքի վանական համալիրների կառուցմանը: Չնայած այս ամրաշինական համակարգին՝ մոնղոլական զորքերը 1236 թվականին պաշարում և ավերում են ամրոցը, որն այդ ժամանակ ղեկավարում էր Վաչեի որդին՝ Քուրդ Վաչուտյանը: 13-րդ դարի վերջին վերականգնված համալիրը վերջնականապես լքվում է 1380-ական թվականներին՝ Լենկթեմուրի արշավանքներից հետո:

Իշխանական պալատ՝ օժտված ճարտարագիտական լուծումներով

Համալիրի ամենաբարձր կետում կառուցված իշխանական պալատը, որը զբաղեցնում է շուրջ 1500 քառակուսի մետր տարածք, ունի կոպտատաշ բազալտե բլոկներով և կրաշաղախով շարված պարիսպներ: Աշտարակներն ունեն թեք պրոֆիլ, որը նախատեսված էր գրոհողների դեմ նետաձգությունն ու պաշտպանությունը հեշտացնելու համար: Դղյակն ուներ երեք հարկ, որոնք միմյանցից բաժանված էին փայտե գերաններին մեխված միջհարկային ծածկերով: Պաշտպանական նկատառումներով առաջին հարկը զուրկ էր պատուհաններից և ուներ միայն մեկ նեղ մուտք՝ փակվող սողնակավոր քարե դռնով: Երկրորդ և երրորդ հարկերից յուրաքանչյուրում կային շարքով դասավորված հինգական սենյակներ, իսկ վերջին հարկում տեղակայված էին ընդունելությունների դահլիճներն ու առանձնասենյակները:

Կայազորի և ռազմական հանդերձանք պատրաստող արհեստավորների կարիքները հոգալու համար գործում էր ջրամատակարարման հզոր համակարգ, որը հավաքում էր աղբյուրների և հալվող ձյան ջրերը: Թրծված կավե խողովակներից բաղկացած ստորգետնյա ջրատարը ջուր էր մատակարարում 4-5 կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվող ջրամբարներից: Պաշարման դեպքում ժայռափոր գաղտնուղիները, որոնք ունեին մոտ 1,8 մետր բարձրություն և 1,5 մետր լայնություն, իջնում էին մինչև Արքաշեն գետն ու Ամբերդաձորի կիրճը՝ ապահովելով անխափան ջրամատակարարում: Տարածքում գործել է նաև ձիթհան:

Դղյակից հարավ գտնվող բաղնիքը, որը կառուցվել է 10-11-րդ դարերում Պահլավունիների կողմից, սրբատաշ քարով կառուցված թաղածածկ շինություն է՝ բաղկացած հանդերձարանից և երկգմբեթանի լողասենյակից: Այս կառույցում կիրառվել է հիպոկաուստային համակարգ. հնոցների ծուխն ու տաք օդը շրջանառվում էին հատակի տակով և պատերի մեջ ներկառուցված խողովակներով՝ տարածելով ջերմությունը, իսկ մետաղական խողովակները մատակարարում էին տաք ջուրը: Այս բաղնիքից մոտ տասը մետր հեռավորության վրա պահպանվել է 10-րդ դարի մի փոքրիկ մատուռ:

Վահրամաշեն եկեղեցին

Պարսպապատ տարածքի կենտրոնում՝ համալիրի ստորին հատվածում, վեր է խոյանում Վահրամաշեն եկեղեցին՝ նվիրված Սուրբ Աստվածածնին: Կառուցված լինելով 1026 թվականին հրաբխային տուֆից՝ Վահրամ Պահլավունու նախաձեռնությամբ, այն արտաքուստ ուղղանկյուն, իսկ ներսից խաչաձև կենտրոնագմբեթ կառույց է: Իր ճարտարապետական հորինվածքով այն ակնհայտ ընդհանրություններ ունի Մարմաշենի վանքի հետ:

Շինությունն առանձնանում է որպես հայկական այն եկեղեցիների առաջին օրինակներից մեկը, որոնք խաչաթևերի չորս անկյուններում ունեն երկհարկանի ավանդատներ: Տասներկու նիստ ունեցող թմբուկը, որը պսակված է հովանոցաձև վեղարով, հենվում է ավանդատների անկյուններից բարձրացող կամարների վրա: Տանիքի որմածքը թեթևացնելու նպատակով շինարարները թաղի լիցքի մեջ տեղադրել են թրծված կավե կժեր: Արտաքին ճակատները բնորոշվում են զուսպ հարդարանքով, որն ընդգծվում է արևելյան ճակատի երկու եռանկյունաձև խորշերով և հարավային կամարակապ, որմնասյուներով շքամուտքով: Հյուսիսային ներքին պատին փորագրված արձանագրությունը հավերժացնում է եկեղեցու կառուցման հիշատակը:

Ժառանգություն, պեղումներ և պահպանություն

Ամբերդի առաջին հնագիտական պեղումներն իրականացվել են 1936 թվականին ակադեմիկոս Հովսեփ Օրբելու ղեկավարությամբ՝ Էրմիտաժի և ՀԽՍՀ Պատմության ինստիտուտի համատեղ նախաձեռնությամբ: Հետազոտությունները 1963 թվականից շարունակել է Նիկոլայ Տոկարսկին, ապա՝ Սուրեն Հարությունյանը: Այս պեղումների շնորհիվ հայտնաբերվել են մեծարժեք նյութեր՝ զենքեր, ոսկե, արծաթե ու պղնձե դրամներ, թանկարժեք զարդեր, բրոնզե աշտարակներ (աշտանակներ), խեցեղեն և ապակեղեն: Աշխատանքների ընթացքում հայտնաբերված գործվածքների և գորգերի մնացորդները վկայում են, որ իշխանական սենյակների պատերը զարդարված են եղել մետաքսե վարագույրներով, բրոկադով և գորգերով:

1949-1972 թվականներին ճարտարապետ Յու. Թամանյանի նախագծերով, որոնք հիմնված էին Կ. Ղաֆադարյանի, Ա. Ժամհարյանի, Վ. Հարությունյանի, Ս. Քյուրքչյանի և Ա. Միրիջանյանի չափագրումների վրա, իրականացվել են եկեղեցու և բաղնիքի ամրակայման ու վերականգնման աշխատանքներ, իսկ 2005-2007 թվականներին կատարվել են նոր բարեկարգումներ: 2024 թվականին համաեվրոպական Europa Nostra կազմակերպությունն Ամբերդ միջնադարյան ամրոցը դասել է Եվրոպայի առավել վտանգված յոթ հուշարձանների շարքին՝ ահազանգելով ժամանակի, էրոզիայի, սեյսմիկ ցնցումների պատճառած վտանգների և կառուցվածքային ամրապնդման նպատակով կայուն ֆինանսավորման անհրաժեշտության մասին:

Տեսանյութ

Աղբյուրներ

Վիքիպեդիայի (CC BY-SA 4.0) և Վիքիդարանի (CC BY-SA 3.0) տեքստերը՝ օգտագործված որպես աղբյուր։

Հոդվածը գրվել է արհեստական բանականության գործիքով՝ նշված աղբյուրներից, ստուգվել է խմբագրության կողմից և ավտոմատ թարգմանվել ֆրանսերենից։

Կարդացեք նաև