Տիգրան Մեծը և հայոց տերության ոսկեդարը

Տիգրան Բ-ն, որը պատմության մեջ մտավ Տիգրան Մեծ (Tigran Mets) անունով, ծնված մ.թ.ա. մոտ 140 թ. և մահացած մ.թ.ա. 55 թ., մարմնավորում է աննախադեպ վերելքի մի դարաշրջան հայ ժողովրդի պատմության մեջ: Սերելով Արտաշեսյանների արքայատոհմից և լինելով բարեփոխիչ միապետ Արտաշես Ա-ի թոռը՝ նա իշխեց մ.թ.ա. 95-ից մինչև 55 թվականը: Նրա իշխանության ներքո Մեծ Հայքի թագավորությունը մեծապես ընդարձակվեց իր ավանդական սահմաններից դուրս՝ մի քանի տասնամյակ շարունակ հաստատվելով որպես հռոմեական աշխարհից արևելք ընկած գլխավոր տերությունը:

Աքսորի ափերից մինչև արքայական հաստատում

Նախքան թագադրվելը արքայազն Տիգրանը երկար տարիներ անցկացրեց որպես պատանդ պարթևաց արքա Միհրդատ Բ-ի արքունիքում՝ հայերի համար անհաջող ռազմական բախումից հետո: Պահվելով իր աստիճանին արժանի պատվով՝ նա այնտեղ ծանոթացավ արևելյան արքունիքների դիվանագիտական և ռազմական նրբություններին: Մ.թ.ա. 95 թվականին, իր հոր՝ Տիգրան Ա արքայի մահից հետո, նա վերականգնեց իր ազատությունը՝ Ատրպատականում գտնվող բարեբեր «յոթանասուն հովիտների» զիջման դիմաց:

Թագադրվելով քառասունհինգ տարեկան հասակում՝ Տիգրանը ժառանգեց իր նախորդների թողած ամուր կառուցվածք ունեցող երկիր: Այդուհանդերձ, լեռնային ռելիեֆը երկիրը բնականորեն բաժանում էր գավառների, որտեղ իշխում էին հզոր ավատատեր ազնվականները՝ նախարարները: Ձգտելով կառուցել կենտրոնացված իշխանություն՝ միապետն ամրապնդեց արքայական իշխանությունը: Արդեն մ.թ.ա. 94 թվականին նա գահընկեց արեց Ծոփքի արքա Արտանեսին՝ այդ իշխանությունը վերջնականապես միացնելով արքայական տիրույթներին: Նույն տարում Տիգրանը վճռորոշ դաշինք կնքեց Պոնտոսի արքա Միհրդատ Զ Եվպատորի հետ՝ ամուսնանալով նրա դստեր՝ Կլեոպատրայի հետ: Երկու միապետները հստակեցրին իրենց նկրտումները. Անատոլիան և արևմտյան ափերը՝ Պոնտոսի թագավորության համար, ընդարձակումը դեպի արևելք՝ Հայաստանի համար: Նրանց միացյալ զորքերը համատեղ ներխուժեցին Կապադովկիա արդեն մ.թ.ա. 93 թվականին՝ հետ մղելով Հռոմի աջակցությունը վայելող ենթակա արքա Արիոբարզան Ա-ին:

«Ծովից ծով» տերության կերտումը

Մ.թ.ա. 88 թվականին Պարթևստանի արքա Միհրդատ Բ-ի մահից հետո Տիգրանն օգտվեց իր նախկին գերիշխանի մոտ ծագած ներքին երկպառակություններից: Մերժելով ամեն վասալական կախվածություն՝ հայկական բանակը հետ վերցրեց յոթանասուն հովիտները, մտավ Վերին Միջագետք և հնազանդեցրեց Ատրպատականը, Ադիաբենեն, Կորդուքն ու Օսրոյենեն: Հասնելով մինչև պարթև արքաների ամառային նստավայր Էկբատան՝ Տիգրանը գրավեց Ադրաբանա ամրոցը: Գոդերձ Ա արքան ստիպված եղավ խոնարհվել, և Տիգրանն իրեն վերապահեց «արքայից արքա» (arkayits arka) գերիշխան տիտղոսը: Հյուսիսում միապետն իր ազդեցությունը տարածեց Վիրքի և Կովկասյան Աղվանքի թագավորությունների վրա:

Մ.թ.ա. 83 թվականին, դինաստիական մրցակցությունից քայքայվող Սելևկյան տերության անկման պայմաններում, Ասորիքի հունական քաղաքներն ու ավագանին որոշեցին գահն առաջարկել Տիգրանին՝ խաղաղություն և միաբանություն հաստատելու նպատակով: Անտիոքում կուսակալ կարգելով Մագադատեսին՝ Հայաստանի արքան տիրացավ Ասորիքին, Փյունիկիային, Կիլիկիային և Կոմմագենեին՝ իր առաջապահ դիրքերը տարածելով մինչև Պտղոմայիս քաղաքը:

Այսպիսով, տերությունը հասավ իր տարածքային գագաթնակետին՝ ընդգրկելով մի հսկայական տարածք, որը ձգվում էր Պոնտոսի լեռներից ու Կովկասից մինչև Միջագետքի սահմանները, և Կասպից ծովից մինչև Միջերկրական ծով: Այս աշխարհաքաղաքական իրողությունից ծնունդ առավ «ծովից ծով Հայաստան» (tsovits tsov Hayastan) ժողովրդական արտահայտությունը: Ըստ պատմիչ Պլուտարքոսի՝ Տիգրանը ներկայանում էր ողջ վեհությամբ՝ չորս ենթակա արքաների ուղեկցությամբ: Նույնիսկ Հռոմում Կիկերոնն իր ճառերում նշում էր այն սպառնալիքը, որ ներկայացնում էր Հայոց արքայի հզորությունը:

Տիգրանակերտը և հելլենիստական ծաղկումը

Այս հսկայական բազմազգ կազմավորմանը համապատասխան վարչական կենտրոն տալու նպատակով Տիգրանը մ.թ.ա. 80-ական և 70-ական թվականներին հիմնադրեց նոր մայրաքաղաք՝ Տիգրանակերտը (Tigranocerte), որը գտնվում էր Աղձնիք նահանգում՝ Արևմտյան Տիգրիսի ափին: Կառուցվեցին նաև նրա անունը կրող այլ քաղաքներ, մասնավորապես Արցախում: Իր նոր մայրաքաղաքը ծաղկեցնելու համար արքան այնտեղ տեղափոխեց հազարավոր բնակիչների Կապադովկիայի և Կիլիկիայի քաղաքներից:

Տիգրանակերտը որդեգրեց հունական ոճի քաղաքաշինություն՝ ունենալով թատրոն, հզոր պարիսպներ և շքեղ պալատներ: Հռչակվելով «հելլենասեր»՝ արքան իր պալատում ընդունում էր ճարտասանների և փիլիսոփաների, այդ թվում՝ Մետրոդորոս Սկեպսիսացուն, որը հեղինակել էր «Տիգրանի պատմությունը» (Histoire de Tigrane): Վարչակազմը տեղական ավանդույթների կողքին ընդունեց հունարենը, մինչդեռ զրադաշտական պանթեոնն աստիճանաբար նույնացվում էր օլիմպիական աստվածությունների հետ:

Այս վերելքն արտացոլվեց Անտիոքում և Դամասկոսում հատված դրամներում: Այդ արծաթյա չորեքդրամյանները, որոնք հիացնում էին դրվագման նրբագեղությամբ, պատկերում էին արքայի պրոֆիլը՝ հայկական խույրով, որը զարդարված էր աստղով երկու գիշատիչ թռչունների միջև՝ զրադաշտական արքայական փառքի խորհրդանիշներով: Որոշ հետազոտողներ այդ պոչավոր աստղի մեջ տեսնում են Հալլեյի գիսաստղը, որը դիտվել էր մ.թ.ա. 87 թվականին: Դարձերեսին պատկերված էր Անտիոքի Տիխե դիցուհին՝ բազմած Որոնտես գետի վրա:

Լեգեոնների բախումը և Արտաշատի հաշտությունը

Հռոմի հետ անխուսափելի առճակատումը տեղի ունեցավ, երբ մ.թ.ա. 72 թվականին Լուկուլլոսից պարտված Միհրդատ Զ-ն ապաստանեց Տիգրանի մոտ, ով հրաժարվեց հանձնել իր դաշնակցին ու աներոջը: Մ.թ.ա. 69 թվականին հռոմեական զորքերը ներխուժեցին Հայաստան և պաշարեցին Տիգրանակերտը: Մ.թ.ա. 69 թվականի հոկտեմբերի 6-ին, ճակատամարտի և դարպասները բացած պահակախմբի մի մասի դավաճանության հետևանքով, մայրաքաղաքն ընկավ Լուկուլլոսի ձեռքը, թեև Տիգրանին հաջողվեց փրկել իր մերձավորներին վեցհազարանոց հեծելազորի օգնությամբ:

Հաջորդ տարի հայկական և պոնտական դաշնակից ուժերը դիմակայեցին լեգեոններին հին մայրաքաղաք Արտաշատի մատույցներում: Բախվելով բարդ տեղանքին և կրած կորուստներին՝ հռոմեացի զինվորներն ապստամբեցին՝ ստիպելով Լուկուլլոսին նահանջել: Մ.թ.ա. 66 թվականին Պոմպեոսը ստացավ պատերազմն ավարտելու հանձնարարությունը: Կանգնելով նոր լեգեոնների առաջխաղացման և սեփական որդու՝ Տիգրան Կրտսերի ապստամբության առջև՝ յոթանասունհինգամյա միապետն ընտրեց դիվանագիտության ճանապարհը:

Պոմպեոսի հետ հանդիպման ժամանակ Տիգրանը հրաժարվեց իր արտաքին նվաճումներից՝ Ասորիքից, Փյունիկիայից և Ծոփքից, ու վճարեց վեց հազար տաղանդ արծաթ ռազմատուգանք: Պոմպեոսը մեծարանքով ոտքի կանգնեցրեց նրան և հաստատեց նրա իշխանությունը Մեծ Հայքի թագավորության վրա՝ նրան շնորհելով Հռոմի դաշնակցի տիտղոսը: Տիգրանը խաղաղ կառավարեց իր նախնյաց հողերում մինչև իր մահը՝ մ.թ.ա. 55 թվականին, ութսունհինգ տարեկան հասակում՝ գահը թողնելով որդուն՝ Արտավազդ Բ-ին: Մովսես Խորենացու հիացական գրչից մինչև 18-րդ դարում Անտոնիո Վիվալդիի կամ Քրիստոֆ Վիլիբալդ Գլյուկի ստեղծած բարոկկո օպերաները՝ Տիգրանի էպոպեան մնում է հայ ազգային հիշողության ամենապայծառ կոթողներից մեկը: